veldeke-valkeberg logo [ bewčrking: Els Diederen 2001 © veldeke-krink-valkeberg
Veldeke Valkeberg actueel lid were links kóntak
 

D I A L EK F L O R A

hómmelskroed aan de Geul  foto:Els Diederen ©
hómmelskroed ies ein van de plante van de Kroedwösj.

 

Volksname van plante zin in Limburg dialekname.
Dčks were ze, mčt 'n klein oetsjpraokversjil, in alle dialekte gebruuk, meh, pas op, sóms höbbe ander dialekte ander name veur 'n bepaalde plant!
b.v. in Mestreech zčgke ze meizäödsje tege 'n madeliefje. In Valkeberg sjteit meizäödsje veur 't Lelietje der Dalen. (Convallaria majalis)
Els Diederen publiceerde 'n lies van 200 name in 't orgaan van Veldeke-Limburg en in 't heemkundeblaad van Sjin op Geul in 1994
Um uuch 'n idee te geve van die sjoan klinkende beteikenisvol name:

_____________________________________________
                          
gemein rakčt    graffiaot    haamsjeut    heulentaer    hómmelskroed    hummesknuipke    junkerke    kalbéske   katriensblóm   kemp    kólleblóm    kopwie

gemein rakčt    graffiaot    haamsjeut    heulentaer    hómmelskroed    hummesknuipke    junkerke    kalbéske   katriensblóm   kemp    kólleblóm    kopwie  

krets    kattesjtaart    kčrkesjleutel    kepperke   meizäödsje     metselbloom    mispelaer   paosjblóm    paume   pisblóm   piespötteke    

krets    kattesjtaart    kčrkesjleutel    kepperke   meizäödsje     metselbloom    mispelaer   paosjblóm    paume   pisblóm   piespötteke    


puim   reetsigaar    rierank   ringelaot   serél    sjličkrekel    sjpoor   sjpringzaod    sjtaekappel    St. Jansbloom    tabaksblóm    tröt    vrattelkroed    wie   wil kém

puim   reetsigaar    rierank   ringelaot   serél    sjličkrekel    sjpoor   sjpringzaod    sjtaekappel    St. Jansbloom    tabaksblóm    tröt    vrattelkroed    wie   wil kém

       wil wie    wintergreun   wörmzeutsje    zeikert    zemp    zoerblaad   zoermčlk   zjwaegelsblóm

wil wie    wintergreun   wörmzeutsje    zeikert    zemp    zoerblaad   zoermčlk    zjwaegelsblóm

Woa kump 'ne volksnaam vandaan?
V
äöl name van plante zint óntsjtange vanoet ein bepaalde eigensjap van de plant.
Meistal geit ‘ne naam truuk nao de vörm van blaad, bloom, zaod of vröch.
Ouch de bleujperiode, ein geneeskrachtige of vergieftige wčrking of ein ander toepassing zint dčks oetgangspunt veur de plantenaam. 

Ein paar veurbeelde:
* De metserbloom hčt in ’t Nederlands Gele Lis en die haet blaar zoa sjerp wie ein mets! de plant weurt ouch metselbloom geneump, wat ein verbastering ies. Ein echte metselbloom ies huislook. Dit včtplentsje, in 't plat ouchtröt geneum, woort vreuger op de nok van sjtručdaker geplant tege de brand.
* De vröch van de Gele plomp, ein waterplant, liek väöl op ein
flesjke en zoa weurt ze dus ouch geneump. Daobie kumpt d'r eine geur van versjaalden drank oet!
*
Reetsigaar (Lisdodde) haet eine aor wie ’n dieke sigaar. Ander volksname zint negerpiemel en kattesjtaart. Dao haet ’t uterlek van de plant ouch get van eweg.
*
Klökske ies de naam veur 'n plant mčt ein klokvörmig bleumke zoawie ’t sjničklökske en 't graasklökske.
*
Paosjblome, die rónd de Paosje bleuje, heisje in ’t Nederlands Narcissen.
* Meiblome zint Seringen woavan de buim in Mei sjoan blome geve.

*
Vrattelkroed (Stinkende Gouwe) hölp diech van de vrattele aaf.
* Duvelskeersje zint de vergieftige besse van o.a. rierank (Heggerank). De wiete bloom van ein ander sjlingerplant, die ouch Rierank weurt geneump vanwege häör sjlingerende ranke, hčt
 
* Piespötteke
  of Pispötteke, Nederlands Haagwinde. En dat ies oos groatste inheemse bloom in de vörm van 'ne piespot!
*
Hómmelskroed ies de benaming veur minstens drie plante mčt dae naam, die gebruuk woorte um ónwaer aaf te zjwere. Hómmele beteikent dóndere.
*
Meizäödsje ies de dialeknaam veur 't Lelietje der Dalen. De bleuj včlt in Mei, dat zaet genoeg.
* Moederkruid en Boerenwormkruid heisje in 't plat: h
ummesknuipkes: resp. wiete en gael bleumkes.
*
Boerenwormkruid weurt ouch waal reinevaar (reinevare) of reinevaan geneump, vanwege zien sjtandplaats, es ónkroed op de rein=grens van 'n perceel.
* Reinevaan beteikent de vaan (vlag) in de vörm van 'n baan gael blome.
* Kemp ies de dialeknaam van Hennep of Cannabis. Van kemp maakde ze vreuger kempetouw.
* Zemp zčgke ze tege herik, 'ne soort koolzaad (Sinapis arvensis)
* Sjietkroed of sjeetkroed hčt in 't Nederlands Bingelkruid (Mercuriales perennis). 't Zaod weurt wied weggesjote.
* Wil kem ies  kleine kaardebol (Dipsacus pilosus). Met dees plant woort vreuger wol gekemp of flesje oetgebeursjteld.
* Zoermčlk sjteit veur piesbloom of pisblóm, Nederlands Paardenbloem (Taraxacum officinale) meh ouch veur melkdistel.
* Wiej ies 'n knotwilg. Mčt wiejetčne of wietsje woorte hčgke en mangele gevlochte of de vakke van 't vakwerk gevöld.

Veurziechtig mčt determinere!
Dao ies čvvel veurziechtigheid gebao bie ‘t determinere van volksname.  Meizäödsje, dat in Valkeberg de naam ies veur ’t Lelietje der Dalen
(Convallaria majalis), weurt op ander plaatse gebruuk veur ‘t Madeliefje. Daoneve besjtoon väöl verbasteringe en ouch de toepassing en wčrking van plante maak dat ’t dčkser doublures geuf in de volksnaamgeving.

'n Paar vergieftige plante:
* Van paddesjteul ies bekčnd dats te dao veurziechtig mčt moes zin. Aanrake, wil zjwiege plukke kčns te beter neet doon.
* De duvelskeersj: Dat ies de zjwarte bes van Wolfskers
(Atropa bella donna). Es ’t woord duvel of wolf in eine plantenaam sjteit moet oes dat ein waarsjuwing zin. In dit geval zint 4 besse al fataal en veroarzake verlammingsversjiensele! Ouch de roa bes van rierank (Ned. Heggerank) (Bryonia dioica) weurt Duvelskeersj geneump vanwege häör vergieftigheid.
* In väöl tuine zint greunblievende taxuspalme (Ned. Venijnboom) (Taxus baccata) aangeplant umtot zie zomer en winter veur ein sjoan, toew hčgk zörge. Meh zoawaal naolde es besse van dees plant zint hičl vergieftig. Ein tekske van 50 naolde ies fataal veur miensj en deer. Dao tegeneuver sjteit dat ‘t sjnoeisel weurt gebruuk um dao ein geneesmieddel tege kanker van te make.
* De sjtaekappel, de vröch van (Ned.) Doornappel
, (Datura stramonium). haet hičl väöl weg van ein boumnoot. Ze haet sjuus zoan zelfde umhölsel, meh mčt dit versjil dat de sjtaekappel sjtekele haet. Die waarsjuwe oes eigelek al veur häör vergieftigheid!
* Patersjkap, Nederlands Monnikskap (
Aconitum napellus) geuf bie 't aanrake al jeukbrubelkes.
* Jaokobskroed (Jacobskruiskruid) (Senécio Jacobaéa) ies veural veur dere fataal (lever en nere were aangetas).

Oppasse dus veur al die duvelse plante in oos umgeving!

 Els Diederen, dialekflora ©

lid were van
Veldeke-krink-Valkeberg

els diederenels diederen: website: 'oeuvre-poëzie-couleur locale'webdesign