Valkebergs sjrieve: good loestere en neet bang zin

door Jan G.M. Notten

Dialek kalle geit de Valkebergersj meistal good aaf. Dao loupe gans
get moelemaekersj rónd in de sjtad aan de Geul. Meh es ze dialek
wille sjrieve, dan waere ze e bietteke nerveus, want Valkebergs sjrieve
ies lestig, dinke ze.

Numpt van miech aan, dat ‘t bès mètvilt. Geer moet beginnen mèt good te
loestere nao uuchzelf. Dan zeukt geer veur edere klank ein lètter. Sjuus
wie in ‘t Nederlands. En dan begint ‘t. Want in ‘t Valkebergs zin miè
klanke es in ‘t Nederlands. Dus moet geer allein e sjtök of zès, zeve
lèttersj lière veur die “vraem” klanke. Die klanke die waal in ‘t Valkebergs
veurkómme, meh neet in ‘t Nederlands. Iech gaon uuch e paar winke geve,
veur es geer get wilt sjrieve in oos modertaal. Nog eine raod: probeer
alles hel-op te leze!

1. Gans Gemekkelek

Veer höbbe eine gansen houp weurd in oos dialek die haorgenau ‘t zelfde
zin es in t Nederlands . Loestert mer ins:
drinke, wandele (zónder n), lache, zinge, auto, fiets, mam is oud, Henk is
braaf en Marie is lui, lekkere koffie, vieze wind, gezellige café, kastelein,
hallo, daag.
Gaar gein probleme dus.

Opgaaf: zeuk ins vief weurd die in ‘t dialek en ‘t Nederlands ‘t zelfde zin.

2. Ouch nog gemekkelek

Noe kómme de weurd die veer in ‘t Nederlands neet taegekómme. Meh es
geer good loestert, kint geer die toch sjrieve, want dao kómme gein vraem
klanke in veur. Geer moet allein good loestere. Ich gaef e veurbeeld:
e glaas beer. Glaas is waal gein Hollands, beer ouch neet, meh ‘t is gans
gemekkelek te sjrieve.

Iech gaon noe get zinne opsjrieve, die dus gein probleme oplevere:
Dat is eine gans ouwe man.
Gans is waal nuuj. Meh neet lestig.
Wat ein greun graas.
Greun en graas zin waal andersj, meh wiejer gein probleme.
‘t Ies ach oer.
Achter ach gein t en oer is nuuj. Meh gans gemekkelek.
Geit Anita weg?
Geit is andersj dan in ‘t Hollands, meh is gemekkelek te sjrieve. Hiej
kómme nog get zinne. Loestert good!

Dat is waal erg gek.
Noe kump de man in de probleme.
Iech (of ich) zal probere neet op te valle.
Doe bies (of bis) gaar neer braaf.
Veer wille ein kamer veur veer man.
Veer wone vlak biej (of bie) de kinger van Anja en Hub.
Dit zin allemaol zinne in ‘t dialek en geer zeet: gein vraem lètter.

Opgaaf: maak ins ein zin , woa-in geer gaar gein vraem lèttersj hooft te
sjrieve.
Veurbeeld: de vogel …….

3. En noe weurt ‘t lestig. (Zègke ze).

Noe gaon iech de vraem lèttersj opsjrieve. Mèt vraem bedoel iech: die
zuuste neet in ‘t Nederlands. En de klanke huèrste neet.

3.1. Ein koppel: de ao en de oa
de ao in sjtraot, paol, zaod, maon, gaon, sjtaon, aovend.
de oa in sjoan, road, sjroap, doas, roas, pesjtoar, oar.

Sjpreek ins oet: ein sjoan sjtraot.
eine groate paol.
Noe huèrt geer ze dudelek naevenein. Huèrt geer ‘t versjil?
Ein ezelsbrökske um die twiè oeterein te houte:
- haet ‘t Nederlands ein aa, dan ies ‘t in ‘t dialek: ao.
- haet ‘t Nederlands ein oo, dan ies ‘t in ‘t dialek: oa.
Hiej zin bienao gein oetzunderinge op.

3.2. Nog ei koppel: de e en de è.
de e in Henk, mets, ves, tesj, flesj, help, zelf, erg.
de è in bèd, mèt, gezèt, lès, vèt, wèrke, zègke, dèks.
Op de è (bèd) zètte veer ein accentteike nao links (accent grave)
Sjpreek ins oet: ein vèttig mets.
erg dèks.
Huèrt geer ‘t versjil?

3.3. Alweer ein koppel: de o en de ó.
de o in pot, vlot, God, bok, klok, vos, los.
de ó in zón, gezónd, kómp, ballón, grónd, ónder, bón.
Die ó ies dónkerder es de o. Veer make de móndeupening kleiner.
Op de ó (zón) zètte veer ein accentteike nao rechs. (Accent aigu)
Sjpreek ins oet: de rónne pot.
de vlotte jóng.
Huèrt geer ‘t versjil?

3.4. E vraem koppel: de au en de ou.

De au van paus, auto, klauw, gauw, flauw, wauwele.
De ou van kous, hout, koud, zout, berouw, oud, goud.
Reigel: kiek nao ‘t Nederlands Wat geer dao sjrieft, sjrieft geer ouch in ‘t
plat.
Meh wat doon veer dan mèt grous, sjlouw, houp, oug (oog), ouch (ook)?
Dao huèr iech gein ou of au in ‘t Nederlands.
Oplossing: sjrief ou. Sómmige luuj kieke nao ‘t Duutsj en sjrieve au:
Auw Wiever, ein aug, eine baum. Neet doon! Dus: Ouw Wiever, oug
(oog), ouch (ook).
Meh hiej höbbe veer ein oetzundering: allein es geer in ‘t Nederlands -al
huèrt, dan sjrieft geer au: kauf (kalf), hauf (half), zauf (zalf).
Dit ies e lank verhaol. Meh ‘t geit mer euver e paar weurd.

3.5. De ö en de u.

De ö kump in ‘t Valkebergs väöl veur: gölle, bök, brök, brölle, sjöld,
gedöld, flauwe köl, döl, pöt, sjötteriej, zölder, veer höbbe, blötsj, plökke.
Loester good: ‘t ies de ö van Kölle.
Noe weurt ‘t lestig: de ö en de u zin in ‘t Valkebergs sóms lestig oeterein
te houte. Geer kint ‘t bèste twiè weurd lière en dan good nao uuchzelf
loestere: - de u van Puk en Muk
- de ö van ein brök in Kölle

3.6. Nog veer Valkebergse klanke en de daobiej huèrende lèttersj.

- de iè van sjniè, kesjtièl, twiè kièr, Sint Pièter, hièring.
- de äö van väöl, sjäör en jäörig.
Dat zin hièl dèks verkleinweurd. Loester mer: träöneke, sjträötsje,
kammezäölke, päölke, sjäöpke.
- de uè van kuèl, nuèdig, huère, bruèdsje, ruèske, puètsje, duèske.
Dat zin ouch dèks verkleinweurd.
- de ae van paerd, zjwaer, baer, pilaer, Hoebaer, gewaer, vraem,
aerappel.

3.7. Tot sjlot e paar medeklinkersj:

- de gk van lègke, zègke, liegke (ligke), brögke, euverlègke.
- de sj van sjoon, sjoan, sjink, sjoal, sjrieve, tösje, vösje, mösje.
Die höbbe veer ouch in ‘t Nederlands: sjaal, Sjanghai, sjees, sjilpen,
sjoelbak. Neet lestig dus.
- de zj van Zjeng, zjweit, zjwart, zjwejje, zjwaegel, zjwoar.

3.8. Noe nog eine reigel:
Sóms (meh neet altied) huèrt me in Valkeberg in bepaolde weurd ein
tössje-e, die veer in ‘t Nederlands ouch soms huère, meh neet sjrieve. Dan
deit me dat ouch neet in ‘t Valkebergs. Iech bedoel weurd wie verreke,
merreke, dörrep, en mèlleke. Neet doon estebleef. Sjrief dus verke,
merke, opmerkinge, dörp, vörm, wörm, sjtörm en mèlk. En ouch neet
Vallekeberreg, meh Valkeberg. Dat moet evekes winne. Toch mer doon!
Euveral in Limburg (dus neet Limburreg) doon de dialeksjrieversj dat .
Dus in Valkeberg ouch, estebleef.

Wat geer hiej höbt geleze, ies de erkinde Veldekesjpelling. Es geer
gaere gauw wilt begrepe waere (were), houd uch dao dan mer aan.
Dan kump ‘t meistal good.

Veldeke-Valkeberg wunsj uch (uuch) väöl plezeer biej ‘t sjrieve van ‘t
Valkebergs.

valkebergs laesplenkske