2006 Sjtökskes plat in 't weekblaad Heuvelland Actueel door
Els Diederen ©
t Graaf, 'ne Graaf, klankweier, Gulp,
Wisjegrach, Walem, Gehuch, dörp, Ingewege, Kuiteberg, Sjtröch,
Kapel, Bookvink, Hièkerbeek, Sjtoekrenner, Maria-Magdalena, Juli,
Rembrandt, de berg in, Januari, Vesting, Mozart, Februari, Leechdaag,
Valentiensdaag, Meize, Vastenaovend, Vaste, Mièrt, Bievooglike
naamweurd, Iesheilige,Tuin, Hoes, Huuske, Sjpekhoes, vesting
Valkeberg.© ’t
Graaf (’n graaf) en de (‘ne) graaf
Veur ’n tièntal jaore truuk, woort ederein dae doad ging begrave in ’n graaf.
Zoan graaf liek in de grónd op ’n kèrkhof, de naam zaet ‘t, dat oarsjprónkelik
rónd de kèrk waor aangelag. Later versjiene d’r begraafplaatse op ’n locatie
boete dörp of sjtad umdat de ruumde rónd de kèrk te beperk woort. Boete ’t
gegrave graaf besjteit ’r nog ’ne variant in de vörm van ’n galeriegraaf. Dat
ies gemaak in de (kalk)helling van ‘ne berg of in ’n speciaal veur dat doel
opgemetselde moer. De Valkebergse begraafplaats op de Cauberg ies dao ’n
veurbeeld van. Meh ouch op ander plaatse besjteit de lètste jaore ’n veurkeur
veur ’n galeriegraaf.
In ’t veurgaonde höbbe v’r ’t gehad euver ‘n (‘t) graaf (onziedig dus, mèt es
mièvoud ‘graver’). Dé graaf (noe ‘n mannelik woord, mèt es mièvoud grave) sjleit
op twiè begrippe. ‘t 1sjte betref ’ne adelike titel. ’ne Graaf woont
meistal in ’n kesjtièl of ies eigenaer van ’n graafsjap. De 2de
beteikenis van ‘ne graaf (zelfde gesjlach, meh gét andersj van toan) wies nao ’n
landsjapsversjiensel. Hie euver de volgende week miè.
© De
graaf (2)
‘ne Graaf, in ’t Nederlands graft, ies ’n landsjaps-cultuurversjiensel, dat
veural in Zuud-Limburg en in Belsj-Limburg (Voorsjtreek) väöl veurkump. In
hellinge zin, door de meneer van landbewèrking, hie en dao trap-terrasse
óntsjtange. Um te veurkómme, dat alle water, nao ’n sjoel rege, mèt löss en al
nao ónder zal sjtruime (erosie), ploog de boer vore dweersj op de
sjtruimriechting. ’n Gedeilte van de grónd weurt zoa liègeraaf geduujd. Op d’n
doer vörmp ziech ’ne sjprunk in de helling. Zoan lièger liegkend sjtökske land
blief óngebruuk liegke en zoa haet allerlei kroed en sjtruuk kans um ziech te
nèstele. Nao ’t sjoefele weurt ouch nog ins ‘t ónkroed dao op gesjmete en
verzameld. Veurbeelde van buim en sjtruuk zint: Sjlièkrekel (Sleedoorn),
Hazelaer, Meideun, Brièmsjtroek, Èsj, Olm en Sjpaanse Aak. Väöl van dat hout
woort door de boer veur zien bedrief gebruuk, es sjtiepe, vlechhout, sjanse,
rieser en tuunhout. In de graaf tösje-n ’t kroed en sjtruuk vörmde ziech ’n
ideaal woonplaats veur bosjmuuskes, sjpietsmuuskes, wezele, hermeliene, knien en
veugel. Sjtraotname die wieze nao zoane graaf zint o.m. de Griezegraaf in Mesj
en de Graafsjtraot in Sjin op Geul.
© ‘ne
Klankweier van Mestreech tot Heerle…
Es Limburgsersj
ónderein, versjtoon v’r oes hièl good en neet allein umdat v’r dezelfde
sjtreektaal kalle. Natuurlik, d’r zint get klankversjille, meh dao lèts se nao
verloup van tied neet miè op. En deis se dat waal, dan huèrs se (meistal) woa
emes vandaan kump. “Dae kump van Mestreech óf van Meersje óf van de kante van
Heerle”, weurt dan geconcludeerd. Noe ies ’t zoa, dat in vogelvlöch van wes nao
oas euver Zuud-Limburg d’r ‘n klein klankversjuving plaatsvingk tösje
plaatselike dialekte. M.a.w. van Mestreech nao Nut-Heerle verandert ‘ne bepaalde
dialekklank in ’n zelfde woord bekans ummer op dezelfde meneer.
Pak ’t Nederlandse weurdsje ‘schoon’ . De klank versjuuf van: sjoen (Mestreech)
nao: sjwan (Meersje) nao: sjoan (Valkeberg) nao: sjoeën (Nut). De Nederlands
weurdsjes ‘doos’, ‘boon’ en ‘brood’ geve ouch zoane weier: does \ dwas | doas /
doeës; boen \ bwan | boan / boeën en broed \ brwad | broad / broeëd. ’t
Biebehuèrende verkleinwoord tuènt dezelfde klankwèt: duuske \ dweske | duèske /
duuëske; buuntsje \ bwentsje | buèntsje | buuëntje en bruudsje \ brwedsje |
bruèdsje / bruuëdje. (oastelik van Valkeberg vèlt hie ouch nog ‘n s weg). De
ie-klank geuf: twie \ tjwe | twiè / twieë en mie \ mje | mie / mieë. Es se diech
dat bekieks ziet oos Limburgs plat, mèt zien klankspectrum, bès waal logisch
inein.
© De
Gulp
De Gulp (Frans: Galoppe) ies 'n sjnelsjtruimende ziebaek van de Geul, die vanoet
Belsj door ’t heuvelland sjtruimp. In de Romeinse tied woort de naam gesjpeld es
''Galopia'' of ''Gulippa'', dat klein geul of bovebaek beteikent. Vanwege ‘t
krunkele van de baek ies de lengte neet sjuus te bepale, ze bedreug óngevaer 22
kilomaeter van brón tot monding.
De Gulp
óntsjpringk tösje Hommerig (Hombourg) en Montse in Belsj op 'n terrein dat in de
volksmond ''Gulpe'' hèt. In diet gebeed voge ziech 'n paar brónne bie-ein en get
beekskes debie mèt name es de ''Beriliere-baek'', de ''Mabroekerbaek'' en de ''Remersdaler
baek''. ’n Brón borrelt dèks op vanoet 'ne pool. 't Water passeert dan 2
watermeules en de kesjtièle Veljaeren, Obsinnich, Teuve, De Draeck en de Hoof.
Euver de Nederlandse grens löp ze door Sjlenake, langs de Groate bösj, door
Beutenake, Waterop, Billinghoeze, Euverem, de Forellekwekerie, Kesjtièl Neubourg,
nao Gulpe. In diet dörp, dat nao 't reveerke ies geneump, mondt ze in de Geul
oet. In Gulpe drièjt ouch 'n watermeule op dees baek. 'ne Bekènde vösj dae in de
Gulp veurkump ies de beekforel.
© Wisjegrach
In Hölsberg bevingk zich ’n krusing Sjoalsjtraot mèt de
Raodhoessjtraot-Wissengracht (sjtraot). Op ’t ing van dae lètste waeg bevingk
zich, gans allein, midde in de glooiende velder, d’n ièwenouwe haof Wisjegrach.
’t Lètste sjtök waeg is eigelik ’n gröb of haol waegske. ’t Löp rechsjtreeks nao
de groate paort van ‘n carré-vörmige, gesjlote boerderiej. ’t Oudste gedeilte is
opgetrokke oet zjwoar mergelblök, gedèk mèt ‘n sjilddaak. Aan ein zie zörge
sjteunbaere veur väöl sjtevigheid en sjtatigheid. Ander vleugele van de haof
zint geboewd van baksjtein, deils mèt sjpeklaoge. 't Tegewoordig woonhoes zou in
vreuger jaore 'n jachhoes zin gewaes. Op kaarte oet de 16e ièw weurt ’t good
betiteld es ''Wasrad'', 'n ièw later es ''Wusgrach'' en op 'n gemeintekaart van
Hölsberg oet 1870 es ''Vissengracht''. Bie Wisjegrach óntsjpringk de,
vermoedelik hie nao geneumde, Bièsebaek (Bissebeek), die richting Wienesrao en
Zjwier sjtruimp. ’n Paar kilomaeter wiejer zal ze dao same mèt de Hölsbergerbaek
in de Gelaenbaek oetmonde.
Wie
keuningin Beatrix in 2004 ’n oetsjtepke nao Zuud-Limburg maakde, brach zie 'n
bezeuk aan Wisjegrach, dat ‘n karakteristiek veurbeeld (monument) is, van eine
historische, in ’n prachtig heuvelland ligkende, Limburgse haof.
© Walem
Walem is 'n gehuch in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. ’n Klein sjtökske lik
in de gemeinte Voelender. De plaatsnaam kump van waal en heim. Waal zou kènne
aafsjtamme van ’t Latiense ‘vallo’ of ‘vallum’, dat ‘mèt wal umgeve’ of
‘umwalling’ beteikent. Theodoor Dorren verklaort ’waal’ es ‘vallo’, in de
beteikenis van ‘hièr of chef’. ’t Suffix ‘heim’ wies op ’n ouw nederzètting. In
archieve ies Walem oet de 13e ièw bekènd. ‘n Deil van de boerderieje
en hoezer, woa ónder d’r haof Walem oet 1626, bevingk zich aan de Sjteinsjtraot
(richting Sint-Pièter in Valkeberg). In 'n gebösjke hie, op d’r Goudsberg, zint
de fundamente gevónge van 'ne Romeinse wachtaore. D’r waeg zou 'n sjtök van de
Romeinse hièrbaan zin gewaes, van Boulogne-sur-Mer euver Tóngere via Mestreech
nao Heerle mèt Kölle es einddoel. Allewiel aangeduud es de via Belgica. Op 'n
krusing sjteit 'n witgekalkde mergele Mariakapel oet 1828. De ander beboewing
bevingk zich aan weerszie van d’r helling Walemerwaeg. Tösje de hoezer sjteit
’ne (gerestaureerde) waterpöt, in ’n huuske mèt zaaldaak, woa de luuj va Walem
ièwelank ‘t water ginge haole. Dat gebeurde tot 1920.
© Gehuch
en dorp (1)
‘n Gehuch ies
’n klein dorp of nederzètting op 't platteland. Saer 't ing van de 3e ièw, wie
de Romeine ziech op 'n aantal sjteunpunte houwe truukgetrokke, bleve hie en dao
primitief gemeinsjappe besjtoon. De oudste nederzèttinge op 't platteland in
Limburg, woavan oudheidkundige vóndste getuge, beginne in de Frankische tied.
Plaatsname wieze dèks op 't soort óntginning van terreine. Zoa-es bv Bellet in
de gemeinte Vaols van ‘ne berkebösj, Holset van ‘ne hölsbösj en Kelmont van ‘ne
kale berg zouwe aafsjtamme. Plaatsname mèt 't suffix raad, raat, rot, rao(t),
rade, ret, rode of der goon truuk nao gerooide plek in 'ne bösj. bv. Hoebelrao,
Weusterao, Heieret, ’t Roeët, Bèngelder, Wielder en Voelender. De
achtervoogsels ing, ingen, heim, em, um, hoeze en hove wieze nao 'n gehuch of
dörp op 't domein van 'ne bepaalde eigenaer. Dees gehuchte (dörper) zint dèks
van Miedelièwse oarsjpróng. bv. Houtem (nederzètting in 'ne bösj), Brokem (nederzètting
in 'n brook, moerassig gebeed), Geulem (hoezer aan de Geul), Sjtókkem (weuninge
in ‘ne bösj), Raotem (combinatie van raot en heim), Bergenhoeze (hoezer op ‘ne
berg), Terlinge (bie de linge).
© Gehuch
en dörp (2)
Lintgehuchte zint
nederzèttinge mèt versjpreide beboewing langs eine waeg. Weurt de beboewing
diechter bie-ein (ingebreid) en oetgebreier, dan kalle v’r van ‘n dörper. Zoan
lintgehuch (bv Sjtröch, Sjtraobaek) greujt dan nao ’n lintdörp (bv Beutenake,
Raor) en nóg later door nao ‘n sjtraotdörp. (bv Sint-Gerlach, Ransdel). ’t
Versjil ies neet precies aan te geve. Weurt zoan nederzètting ’n eige parochie,
dan höbbe v’r mèt ’n kèrkdörp te make (Oud-Valkeberg, Sjuèlder). ’n Dörp of
gehuch kèn ouch ’n buurtsjap zin, meh dan huèrt 't bie 'n groater plaats. Nao de
gemeintelike herindeilinge van 1940 en 1982, ouch umdat ze mèt hun beboewing aan
de groater plaats zint vasgegreujd, zint väöl gehuchte buurtsjappe gewore, bv
Sjoanbrón (Sjin), Etenake (Wielder), Groat en Klein Haasdal (Sjummert),
Griezegröbbe (Nuth), Termaar (Mergraote), Dolberg (Klumme), Sint Pièter (Valkeberg).
In ’n sjtad of groater dörp weure dat dèks wieke geneump. Veurbeelde van
aaneingegreujde dörpkes tot agglomeraties rónd ’n groater plaats zint: Mestreech,
Heerle, Zittert, Gelaen, Landgraaf en Kèrkrao. Umdat väöl dörper en gehuchte
truukkieke op’n eige historie, ies ’t good dat de meiste hun eige plaatsnaambord
höbbe maoge houte!
© Ingwege
en Kuiteberg
Ingwege en
Kuiteberg zint buurtsjappe van Sjin-op-Geul in de gemeinte Valkeberg aan de
Geul. Tot 1982 laoge ze in de gemeinte Wielder. De twiè gehuchte tèlle allebei
zoan 10 boerderieje en hoezer. Vanoet Ingwege begint d’r 22% klum van dik 500
maeter nao 't gehuch Kuiteberg. Dae berg is bekènd (en beröch) bie de rennersj
in de ''Amstel Goldrace'', ''Europese- en Waereldkampioensjappe''. Langs d’r
waeg lik d’r ingank van de groeve ''Keuteberg'', woa door de Romeine al
mergelkalk woort gewonne um 't land te bemèste en veur 't make van plaosterkalk.
Veur 't begin van de beboewing baove-n op d’r berg sjteit in ’n wei 'n ouw
mergele sjuur mèt ’n sjilddaak. Wiejer ligke d'r 'n paar vakwerkhoezer en
sjteit’r 'n sjmeediezere waegkruus woa ’t crucifix, aan de dweersjsjtang,
geflankeerd waert door ambachgereidsjap: 'n lödder, 'n mets en 'n pitsjtang. In
vreuger tieje haolde zoawaal de luuj van baove-n op es van ónder aan de berg 't
drinkwater oet d’r ''Grónzelepöt''. ’t Water oet dees brón borrelt en sjtruimp
in de Geul, die zich hie door de baende krunkelt.
© Sjtröch
Sjtröch is ‘n gehuch in de gemeinte Valkeberg. De hoezer en boerderieje, woavan
’n paar van mergel, ligke in lintbeboewing langs d'r provinciale waeg tösje
Oud-Valkeberg en Sjoanbrón. Ziewaeg, die op de hoofsjtraot oetkómme heisje
Lutewaeg en Grachsjtraot. D’r Lutewaeg zou vreuger ’n route nao Luuk zin gewaes.
De Grachsjtraot lik aan de voot van d’r Soesberg. ’t Natuurreservaat de
Gièlender haet hie zien beginpunt en eindig in Sjuèlder.
Sjtröch waert allewiel dèks gezeen es 'n óngerdeil va Sjin. Vreuger waor ‘t 'n
eige hièrlikheid, die woort 'verheve' in 1383. Dit doerde tot d’r Franse tied
(1795). D’r hièr van Kesjtièl Sjaloen neumde zich hièr va Sjtröch. Ónger
Napoleon kaom Sjtröch bie 't kanton Valkeberg, meh vanaaf 1800 woort 't 'n
zelfsjtendige gemeinte. Op 1 januari 1878 huèrt 't gehuch bie de gemeinte Sjin
op Geul en es die in 1940 opgeit in de gemeinte Valkeberg-Houtem, waert Sjtröch
‘n buurtsjap. Es me zich de historie bekiks, is 't vraem, dat ‘r allein ’n
sjtraotnaambord mèt ‘Strucht’ aan ‘ne lanteernpaol hingk. Eigelik zou Sjtröch,
gezeen de historie, ’n eige plaatsnaambord verdene!
© Kapel
’n Kapel ies 'n vriesjtaond gebuuwke, woain ziech 'n altaar mèt 'n kruusbeeld of
'n beeld van 'ne heilige bevingk. Ein kapel(ke) ies 'n plek veur devotie. De
bezeuker sjtiek 'n keertske aan en zaet 'n gebed es dank veur 'n verkrege guns
of veur 't vinge van hoop, innerleke rös, sjterkde en mood in probleemsituaties.
Dèks ies zoan kapel geplaats op krusinge van waeg. Dat zint de veld- of
weegkapelkes. De meiste kapelkes, veural te vinge in 't zuje van Limburg en
euver de grens in Belsj, zint gewiejd aan Maria. Ander heilige in minder maote
bv.: Anna, Hubertus, Jozef, Rochus, Antonius, Heilig Hart.
In Valkeberg en umgeving sjtoon d’r ouch de nuèdige. De meiste zint van mergel
opgetrokke zoa es de Mariakapelkes in Walem, Oud-Valkeberg en Berg. De twiè
lètste in neo-gotische sjtiel. In Houthem sjteit ‘n Martinuskapel; in St.
Gerlach ’n mergele Gerlachuskapel en ’n baksjteine Mariakapel. In Sjtraobaek ‘n
kapel van de Heilige familie (mergel). In Brookhem tegeneuver de kerk sjteit in
plaats van de veurmalige mergele kapel noe ’n houte minikapelke. Iezere haet ’n
Lourdeskapel en Sjoanbrón ’n Mariakapel van kundersjtein.
© De Bookvink
De bookvink (Nederlands:vink) ies oze meis veurkómmende vink in tuine, parke en
gebösjkes. 't Veugelke, van ongevaer 15 cm, ies herkènbaar aan de dubbele wiete
vleugelband op allebei de vleugele. Bie ’t vlege vèlt de wiete boetesjtaart op.
't Menneke ies kleuriger, mèt 'ne wienroaje boek en ‘ne kasjtanjebroene jas
dao-umheen. De kruun en nek zint leieblauw. De sjtuut ies greunechtig. 't
Vruiwke ies minder opvallend oliefbroen gekleurd, waal ouch mèt de wiete
bendsjes op de vleugele. Vinke ete veurnamelik zäödsjes, daoveur höbbe ze ‘ne
dieke sjnavel. In de vlöch make ze 'n golvende bewaeging. Boete 't breuiseizoen
leve ze dèks mèt ander vinke in groepe. De gesjlachte zint dan sóms gesjeie. Bie
’t zinge huèrs se herhaold twink-twink. De zoa geneumde opvallend krachtige
vinkesjlaag besjteit oet ummer 'n zelfde gruupke van 'n tièntal toane, ’n
luiperke mèt op ‘t ing 'n sjtiegend "tjoe-ie-o". Dat doert zoaget 5 seconde,
sóms 10 kièr per minuut. Dao besjtoon plaatselike dialekte (variaties). De
bookvink maak zien nèske gaere vrie lièg in buim en sjtruuk. De 4-5 eikes
variëre van broen gevlek tot wiet. Jónge weure gevoord mèt insekte.
© Hièkerbeek
De Hièkerbeek ies ’n buurt en ’n beek. De beek sjtruimp vanaaf Klumme door de
Hièk riechting Valkeberg. ’t Allerlètste gedeilte van die beek, die in
Valkeberg in de Geul zal oetmonde, dreug de naam Sillebeek. De gröb daovan
sjteit in de zomer meistal druèg. ‘t Ies ‘n druègbeek of regebeek, woa allein
water in sjtruimp es ’t hel regent en es in de winter väöl sjniè geit doaje.
Tegewoordig loupe de lètste 250 maeter door rioolbuze ónder de grónd nao de
Geul. Tot 1940 fungeerde de Hièkerbeek (Sillebeek) es grens tösje Hölsberg en
Sjin op Geul (Sint Pièter), ter huègde van de Reinaldsjtraot.
De buurt Hièkerbeek ies geneump nao dees beek en ies gelege ten noorde van de
krusing Sint-Pièter en achter ’t sjpoor. De oudste sjtraote heisje
Hièkerbeekweeg, Hièkerbeeksjtraot, Herkenbrokerweeg en de Goudsberg. In 1952
kómme dao de St. Jozefsjtraot en de St. Nicolaassjtraot bie. In de jaore 90 van
de 20ste ièw weurt ‘n groate woonwiek geboewd op ’t veurmalig land
van Kenge van St.Pièter en dan óntsjtoon de Barbarasjtraot, de Sillebeeksjtraot
en de Greungrachsjtraot. De actieve buurtvereiniging Hièkerbeek besjteit miè es
’n hauf ièw.
© Sjtoekrenner en ander oetdrökkinge.
Euver fietsrenne, kampioensjappe, rennersj, Tour de France en ander
wedsjtrieje op de waeg en op de hellinge in ’t heuvelland höbbe de gezètter de
lètste maonde vol gesjtange. ’t Good woord veur wedsjtriedfietse ies fietsrenne.
Daegene dae fiets hèt fietsrenner of renner. De term wielrenne ies eigelik
vertaald Hollands. Dao besjteit ’n leuk woord, dat in gans Limburg gebruuk weurt,
veur emes dae neet zoa good ies in dat hel fietse, namelik: sjtoekrenner of
sjtókrenner. Zoa-emes fiets dus eigelik tamelik ónreigelmaotig, mèt sjtuuk dus,
sjtoatentaere. Emes dae veerkentig fiets deit ’t ouch sjlech. Sjtoempe ies mèt
krach de trappersj nao óndere duje, zaet de Belsj. Es se gooj bein höbs of in de
boter traps, dan löp ’t gesjmeerd meh höbs se pap in de bein, dan geit ‘t sjtief.
Ouch in de fietsrennerie weurt, sjuus wie in Carnavalsoptochte euver loker
gekald. Lièt ‘ne renner de andere van ziech wegvare, dan creëert ‘r ’n look en
maak’r de achtersjtand wir good, dan haet ‘r ’t look toegevare. Kumps se op ‘ne
berg neet mie veuroet en alle andere passere diech, dan sjteis se geparkeerd.
© Maria-Magdalena ies 'ne katholieke heilige. Zie
sjloot ziech aan bie de volgelinge van Jezus Christus en waor ouch aanwezig bie
zien sjterve aan ’t kruus. De wir opgesjtange Jezus zou es ièrsjte aan häör
versjene zin. Rónd 40 n. C. zou Maria Magdalena same mèt nog andere in
Stes-Maries-de-la-Mer in Zuud-Frankriek aangekómme zin.
Al praekend door de Provence kump Maria Magdalena in de
pelgrimsplaats La Ste-Baume. 33 Jaor zal zie hie, es kloezenaerster doorbringe
in 'n grot, die ziech op 945m huègde in 't massief de la Baume bevingk. Vanaaf
de 1e ièwe weurt de plek 'n baevaartsoord. De relieke van de heilige bevinge
ziech rechs neve-n ’t altaor in de grot. Volges 'n oud gebruuk sjtapele
verloofde sjtèller op weeg nao de grot 'n aantal sjtein opein. 't Aantal sjtein
geuf aan wieväöl kinger 't paar later zouwe wille höbbe.
Häöre fièsdaag (namesdaag) weurt gevierd op 22 juli. In de
beeldende kuns weurt zie aafgebeeld es 'n vrouw mèt lang roa haore mèt ’n
parfumflesj in de heng.
Limburgse maedsjesname, die 'n aafkorting zin van Magdalena:
Madeleine, Magda, Maj, Leen, Lena, Laen.
© Juli
In deze maond ies ’t volop zomer. Allerièrsj tuènt dat de temperatuur. Sjmörges
lekker friesj werm, sjmieddigs heit en mesjiens keul in de sjièm. Tenminste es
’t waer mètwèrk. De korevelde sjtraole geel, de aore ziete vol. Mièjmesjiene
make dao ’n eind aan. Väöl soorte greunte liegke in de winkel. De vakanties
zint aan geng. Juli haet ziene naam te danke aan de Romeinse keizer Julius Cesar,
dae in deze maond ies gebore. In de tied veur häöm heesj dees periode Quintilis.
’t Waor de viefde maond van ’t Romeins jaor. Karel de Groate zag Hevimanoth of
Huimaond. De Franse republiek gebruukde de naam Messidor of ougsmaond veur de
periode tösje 19 juni en 18 juli. De naam Dóndermaond sjpriek veur ziechzelf.
Op 15 juli vèlt de fièsdaag van sint Jaokob. Deze apostel weurt verièrd in de
pelgrimsplaats Santago-de–Compostela in Sjpanje. Op sint Jaokob huèrt ’t kore in
de sjure te liegke. Es ’t op daen daag regent, zeivert ‘t nog vièrtièn daag
door. Nóg erger weurt ’t es ’t op 20 Juli, sint Margriet, regent. Dan zal ‘t 6
weke blieve ziepe. De daag weurt ouch Maria-ziep (Margriete-ziep?) geneump. In
’t Holland zègke ze Pisgriet.
©
Rembrandt van Rijn
In 2006 weurt de 400e geboortedaag van de Nederlandse sjilder
Rembrandt herdach. Rembrandt Harmensz. Van Rijn weurt op 15 juli 1606 in Leide
gebore. Hae ies de topsjilder en etser oet de Gouwe Ièw. In zien leve ies ‘r al
beroemd. Hae ies ‘t 8e kind van meulenaer Gerritsz. Van Rijn.
Aanvankelik zou Rembrandt ouw tale goon sjtudere aan de universiteit. Hae sjtop
èvvel mèt die sjtudie en geit in de lièr bie sjilder van Swanenburgh. Later ouch
nog bie Pieter Lastmann in Amsterdam. In 1625 geit ‘r wir in Leide wone en wèrke.
Es ‘r óndanks succes in 1657 failliet geit, óntwiekelt ziech bie häöm de
eigezinnige sjtiel. Van epische en riek opgezatde sjilderinge verandert dat in
geconcentreerde interpretaties van biebelse verhaole. Ouch ies ’n kentering
ziechbaar van riek gedetailleerd nao sjtil en allein. De actie geit nao de
achtergrónd, de ruumde weurt egaler um ’n fróntaal wèrking te kriege. ’t
Hollands fantasielandsjap greujt nao ‘n karakteristieke en realistische
Hollandse wiedsheid mèt atmosferische klaorheid. ’t Rembrandtiek leech ies
karakteristiek en weurt later nao häöm geneump. Zien beroemdste werke zin: De
Nachwach, Saskia, Zelfportrèt, De opwèkking van Lazarus, De anatomische lès van
professor Tulp en de Sjtaolmeistersj.
© De berg in
Oats, ongevaer 80 mieljoan jaor geleje, veer kieke neet op doezend jaor, loog de
plek woa noe Valkeberg liek, aan de ziè. Daovan getuug ‘n massa fossiele in de
berg. Ein van de groatste die veer óntdèk höbbe ies ‘ne reuzesjildpad van eine
maeter lank. In 1770 vónge ze in ‘n Mestreechse grot de kop van eine
maashagedis. Hae kreeg de naam ‘Mosasaurus’. Dae zou ein lengde van 20 maeter
gehad moete höbbe.
In de berg
ies ein konsjtante keul temperatuur van rónd de 9 grade. Es ’t boete bove de
daartig grade ies moes se neet vergete um eine trui mèt te numme. Dat weurt waal
ins flot vergete. Allewiel huèrt fietse ouch tot de recreatief activiteite in
de berg. Dao zint speciaal mountainbikeroutes oetgezat. In Valkeberg vingk saer
ein paar jaor ‘t ‘bergcriterium’ plaats, woa ’n aantal bekènde fietsrennersj aan
mètdoon. Belangriek ies: gank noats zónder ‘ne ervare gids de berg in. De
ónderaerdse waeg zint koom hèrkènbaar en zoa kèns se mekkelik verdwale. ‘ne
Mobiele telefoon haet gein bereik. Nog ’n waarsjuwing: bie ’n fiès drink ziech
beer en wien binne lekker weg. Bie ’t boetekómme, in de ope loch, tref diech
waal ’t menneke mèt d’n hamer…
© Januari 1
Januari ies de naam veur oze ièrsjte maond van ’t jaor. De naam sjtamp van
Janus, ’n Romeinse godheid mèt 2 geziechter. Ein oud dat achterum kiek en ein
nuujt dat nao de toekóms kiek. Ouch de tegesjtèlling vrae en oorlog sjleit
dao-op. Sómmige zagte dat januari 4 geziechter houw en op dees meneer de 4
seizoene, de jaorgetieje, veursjtèlde en bewaakde. Janus haet es attribuut ‘ne
sjleutel in de heng.
In väöl sjpreekweurd en gezèkdes kump ‘t veursjpelle van ‘t waer tot uting. De
maond maog neet te naat en te zach zin vertèlle de volgende gezèkdes: Januari
väöl rege bringk wiènig zege; Zoa es januari zoa ouch juli; Barsj januari neet
van kou, me ziet in de ougsmaond in de rouw.
Neve fièste bleef in dees
periode tied euver um te prakkezere en te kalle mèt collega’s en bure. Op
nuujjaorsdaag goon verrasje waor dao ’n gooj gelegenheid veur. Me wunsj ziech
van harte zalig nuuj jaor toe bie ’t drinke van ’n glaeske en ’t ete van waffele
of olieböl. Dat gebruuk ies tot noe toe ummer zoa gebleve: ederein dae ziech
in de ièrsjte week tegekump wunsj ziech zalig nuuj jaor! Bie deze…
© Januari 2
De maond januari weurt ouch waal louwmaond en wintermaond geneump. Dat lètste,
umdat ’t de koudste tied van ’t jaor ies. Karel de Groate haet deze naam
verzonne. ‘ne Variant ies sjnièmaond. Meh óndanks dae sjniè en die kou blief
d’r väöl wermde bewaard. Door die ies- en sjnièlaoge weurt tegegegange, dat
zäödsjes, eier, poeppe en wortele te väöl wermde zölle oetsjtraole. Luuj
ammezere ziech in de sjniè mèt sjleije, keije, sjnièböl goaje, skieë, langlaufe
en wandele um daonao gezellig bie-ein te ziette bie ’t leech van de ope haard,
kachel of verwerming. De ouw Germane kalde van de Woufs- of Thorsmaond. ’t
Gezèkde: ‘Lever ‘ne wouf in ’t veld (dae van de hónger en kou op muuskes jeug)
es ’n ploog’, zal dao waal nieks mèt te make höbbe.
Oarsjprónkelik houw ’t jaor 10 maonde en begoes mèt mièrt. De Romeine vónge
èvvel dat de winter ’n periode zónder maonde waor. De 2e keuning van
Roame, Numa Pompilius, haet dao januari en februari biegevoog, die zoa de
lètste twiè maonde van de Romeinse kalender vörmde. In gewoon jaore begint
januari op dezelfde daag van de week es oktober en in sjriekkeljaore op dezelfde
daag van de week es april en juli.
© Vesting
’n Vesting ies ein mèt verdedigingswerke beveiligde en versjterkde plaats.
In ’t Mieddelnederlands besjteit ’t woord veste, dat bolwerk oetdrök. Ziech
vestige beteikent ziech neerzètte, sjtiechte. ’t Woord liekent ouch op ves, dat
eigelik gewoon besjerming beteikent. Of dat noe tege de vijand ies of tege de
kou. De verdedigingswerke, die ’n plaetske moete besjerme, besjtoon oet walmoere,
oetkiektores, aafsjleetbaar poorte, deure, getraliede of toegesjlage vènstere.
Róntelum hèlt ’n grach de óngewunsjde bezeuker op aafsjtand. Es ’n beek of
rivier in de buurt liek, weurt dao grif gebruuk van gemaak. Ophaolbrögke liegke
allein euverdaag plat en dat allein veur inweunersj en gecontroleerde gaste. Al
ies zoa geboewd en gepland, dat de vijand mèt gein meugelikheid de boel kènt
veruivere. Sjnachs weurt al aafgesjlote. Wachtersj loupe rundes en houwte ’n oug
in ’t zeil. De sjtörm löp tege de vesting weurt dan gezag (en gehoop). ’n
Ónnumbaar vesting hèlt ummer sjtand.
In Noord-Afrika en in Arabië liegke
vergeliekbaar beveiligde plaatse. Dat zin de kasba.
’t Sjtedsje Valkeberg ies ‘n bekènd veurbeeld van ’n hièl sjtrategisch geboewde
vesting. In ein biebehuèrend artikel in diet gezètsje weurt oetgelag en getuènd,
wie de 16e ièwse cartograaf, Jacob van Deventer, de vesting Valkeberg
in 1550 hièl precies haet oetgeteikend.
© Wolfgang Amadeus Mozart
2006 ies oetgerope tot Mozartjaor, umdat deze beroemde componis gebore ies
op 27 januari 1756, 250 jaor geleje. De peuter Wolfgang geuf bliek van groat
musicaal talent. Es zien zuusterke Nannerl, pianolèsse krieg, begin ‘r te
improvisere op de piano. Es veerjaorige kleuter sjpeelt ‘r al sjtökskes veur.
Twiè jaor later componeert ’r zien ièrsjte werk. Umdat vader-musicus, Leopold
Mozart, zien kinger ’n gooj toekóms toewunsj, make ze gedrieë ‘ne toernee door
Europa, dae mèt ónderbrekinge bekans 10 jaor zal doere. Zoa kump de familie in
Münche, Wene, Paries, Londe, Den Haag, Brussel en Italië. Es 13 jaorige weurt
Mozart concertmeister bie ’t orkes van de aartsbiesjop Sigismund. Hae verdeent
dao nieks mèt, meh ies waal vrie um te reize en oetveuringe te geve wie ‘r wilt.
Van zien 16e tot 21e jaor zal hae waal betaald kriege,
meh ’t vrie reize ziet ‘r dan neet miè in. Op ’n gegeve moment haet Mozart geine
zin miè in sjroapsjmeerderie tegeneuver zien opdrachgeversj en probeert ziene
eige weeg te goon. Hae krieg ’t dan financieel hièl lestig, meh componere blief
‘r doon in alle situaties. In december 1791, nog gein 36 jaor oud, sjtörf
Mozart, meh ziene prachtige muziek zal ummer blieve leve.
© Februari
Dees week begint de maond februari.
De maond tèlt drie jaor achterein 28 daag, in ’t veerde 29 daag. Diet kump door
’t feit dat ’t aantal daag in ’n jaor eigelik 365 ¼ bedreug. Dat weurt dus
eder 4e (sjriekkel)jaor gecompenseerd. ’t Woord Februari kump
waarsjienlik van ’t Latiense februare, dat reinige beteikent. De Romeine brachte
vreuger reinigingsoffersj veur de zung van de luuj. De naam zou ouch truuk kènne
goon nao de bienaam van de Romeinse godin Juno: Februa. In oos land weurt dees
maond ouch sjprokkelmaond geneump. Sjprokkel beteikent dorre tak. Vanwege de
vreeskou breke de dor tekskes mekkelik aaf . Erm luuj ginge vreuger in dees
periode d’r op oet, um sjanse te zeumere veur ’t haardvuur. Karel de Groate
neumde Februari de horning of sjliekmaond. Hor beteikent sjliek. Andere
verklaore dat hor sjleit op de horne (heun of gewei), dat de herte in dees weke
kriege. In de Franse Republiek woort de periode van 20 januari tot 18 februari
Pluviose of regemaond geneump. De name: vrouwemaond, Sol- Jol- Goja en
Fostugangsmaond zint vreuger ouch waal gebruuk. ’n Lètste benaming ies
gekkemaond en dat wies nao vastenaovend natuurlik, dae ummer in Februari vèlt.
© Leechdaag en
Valentiensdaag
D’n 2e
februari, op ’t fiès van Maria leechmès of Leechdaag, dat ‘n kerstening ies van
’n oet de klauwe geloupe heidens fiès, weure keertse gewiejd, die thoes
besjerming beje tege ónwaer en noad. Bie ‘t heidens fiès ter ière van de God
Pan, Lupercalia geneump, lepe jónges naaksj door de sjtraote van Roame, mèt in
ein hand ’n mets, woa ze geite mèt gesjlach houwe um te offere en in de ander
hand ’n sjmiek woamèt ederein, dae ze tegekaome, ze gepiezeld kreeg. In de
volkse waerkènnis sjpeelde leechmès ouch ’n rol. Geuf leechmès klièblaad,
Paosje dèk mèt sjniè ’t paad. Es op leechdaag de zón sjient op d’n tore, mót de
sjièper de örte (wintervoor) beware.
Op 14 februari ies
Valentiensdaag, van oarsjróng ‘n Ingelsj gebruuk. Leefdespare geve ziech op
dezen daag get miè aandach in de vörm van ’n kaart, e bleumke of ’n ander
gepas cadeau. In de 14e ièw waor ‘t ’t fiès van verloofde sjtèlle. De
tegewoordige cultus ies begoes in Amerika en saer de jaore 90 commercieel ’n
succes. ’n Vergeliekbaar gebruuk in Limburg vreuger waor dat op 1 mei, es de
jónges ziech ónderein de meileefste, huwbaar maedsjes, verdeilde.
© Biejemeis en blauwmeis
Meize zint klein, acrobatische veugelkes mèt 'n
korte sjnevelke. Menneke en wiefke zint geliek gekleurd. In de winter zjwerve ze
in gruupkes rónd. Twiè bekènde inheimse meize zint de biejemeis (Koolmees) en de
blauwmeis (Pimpelmees). De biejemeis of biemeis ies de groatste van alle meize,
ongevaer 14 cm mèt 'n gewiech van 16-20 gram. Kop en haus zint glimmend
blauwzjwart mèt wiette wange, gaele boek, zjwarte band euverlangs in de miedde.
De bovekant ies greun-blauwgriesechtig.
De Blauwmeis ies kleiner, ongevaer 11 cm groat,
mèt 'n bleu kepke of mötsjke, vleugelkes en sjtaart. Wiejer haet 't wiette
wengskes mèt 'ne zjwarte ougsjtreep en 'ne zjwart-blauwe rink in de haus. Kael
en kin zint blauwzjwart. Achter ’t kepke bevinge ziech ‘n wiette nekvlek en
bendsje. De rök ies greun-griesblauwechtig, 't buukske geel. Meize leve in
gebösjkes, parke en tuine. Hun nèskes boewe ze in boumloker, sjplete, brevebösse
en nèskeskes. Um voor te zeumere hange ze dèks óndersjtebove aan tekskes of
voorbölkes te bengele. Dat voor besjteit oet insekte, sjpinne, poeppe,
zónnebloompitte en neutsjes. De zank van de biejemeis klink es pink-pink en
variaties op 'n zaegend tieta-tieta-tieta. De blauwmeis flöt tsie-tsie, gevolg
door 'ne lange fiene triller.
© Vastenaovend
Op de veuraovend van de vaste vèlt ’t fiès van vastenaovend. Dees volksviering
geit truuk nao veurjaorsvieringe van de Germane. Ein van de kènmerke waor ’t
ziech verkleije en ’t nöttige van väöl ete en drank. Ziech ’n mómbakkes opzètte
gebeurde al bie de Romeinse narrefièste, die op 17 februari plaatsvónge. ‘ne
Andere väöl gebruukde naam ies carnaval. Dat zou sjloon op de Latiense weurd
carne=vleisj en vale= adieu. In de vaste moet me ziech dus de luxe van vleisj
óntzègke. Carnaval kèn ouch aafgeleid zin van Carna, ’n diekke Romeinse godin,
besjtuurster van hart, lever en ingewande. Ter ière van häör koes te nieks
betersj doon es lache, ete en drinke. In de 12 ièw woort mèt de vastenaovend ’n
blauw sjuut of narresjeep gesjlèp van Aoke via Mestreech nao Tóngere. Op ’t
sjeep sjtinge rieke weversj, die de bleumkes boete zatte mèt sjpas, branie en
euverdaad. ‘ne Limburgse boer wol die beheidskrièmersj ’n lèske lière en
lanceerde ’t idee um ’n eige sjeep op raar, van plaats tot plaats te laote
vare. Hae wol bewieze, dat weversj sjuus zoa good wèrkluuj waore. ’t Woort ’n
groat succes. Euveral woa ’t sjeep aankaom woort gedans en gezónge op de muziek
van sjpeelmanne.
© Vaste
Op esjelegoonsdig ies de
sjpas um en begint de vastentied dae doert tot de Paosje. Luuj hole dan in de
kèrk ’n esjkruuske, ten teike van boete of vaste. Vreuger waor dae vastentied
van vièrtig daag bes waal sjtreng. Sjtèller bv, die verkièring houwe mochte
ziech zès weke lank neet treffe. ’t Gebruuk van de vièrtigdaagse vasteperiode
binne de Katholieke kerk besjteit saer de veerde ièw. Vaste waor allein
verpliech veur volwassene tösje de 21 en 60 jaor. Die mochte dan mer eine volle
maoltied per daag ete. In 1950 is dae reigel aangepas aan de laefumsjtandighede
van de luuj. Kinger hoofde neet te vaste, meh die sjpaarde waal babbelaere en
andere sjloek in ’n vastetrömmelke. Op de zóndige woort d’n inhoud dan umgesjot
en alles achterein opgegete tot ze d’r bekans krank van woorte. Saer 1967
weurt allein nog mer gevas op Esjelegoonsdig en op Goje vriedig. ’t Gebruuk van
vaste geit ouch truuk op de veurjaorsreiniging. Um ’t lief te óntdoon van alle
gieftige sjtoffe, euvergebleve van ’t zjwoarder ete in de winter en woavan de
veurjaorsmeugigheid ’n teike ies, weurt ‘r ‘ne tiedlank minder en liechter
gegete.
© Mièrt
Mièrt ies oze lentemaond! De
duustere winter ies eindelik um. V’r maoge wir veurzichtig beginne te böttele
in de tuin of gewoon effe in ’t zunneke ziette um de bleike binnekleur van ’t
geziech te verdrieve. Meh v’r maoge neet te vreug jubele. ’t Sjpreekwoord
zaet neet veur nieks: ‘Maart reurt ziene sjtaart’ en mèt dae sjtaart weurt ’t
ing van mièrt bedoeld! Meh wat zeker ies, knuupkes versjiene op de sjtruuk en
’t graas kleurt al get greuner. Ónder hègke sjteit, sóms versjtop, ’t klein
mièrts viuèlke. Es se diech de meujte deis um te buke, ruuks se dat metein.
Heerlik!
Bie de Romeine waor Mièrt
de 1e maond en ziene naam haet ’t te danke aan de god Mars, de
sjtamvader van Roame. Karel de Groate gebruukde de naam Lenzinmanoth, wat lenge
beteikent. Op de 21e, es officieel de lente begint, weure de daag
wir langer es de nachte. Vanwege de mièrtse buje zègke de Franse ‘Ventôse’, dat
windmaond beteikent. De 19e viere v’r de namesdaag van Sint Joep
(Jozef), petroanheilige van tummerluuj en hoesvadersj. In Zittert vingk dan eder
jaor de Sint Joepmert plaats.
© Bievooglike naamweurd
In ’t dialek gebruke veer
dèks, sjuus wie in ’t Nederlands, ‘n bievooglik naamwoord. Meh lèt op, in ’t
plat höbbe v’r daobie mèt woordgesjlachte te make: mannelike, vrouwelike en
ónziedige zelfsjtendige naamweurd. De bievooglike naamweurd weure daobie
aangepas (verboge). Get veurbeelde: eine greune jas (m) ies in ’t Nederlands:
een groene jas; ein greun taofel (v) /een groene tafel; dae greune fiets (m) /
die groene fiets; ‘t greun vaeske (o) / het groene vaasje. Wat opvèlt ies ’t
versjil eine versus een, dae tegeneuver die; dees tege deze en waal of neet ‘n
e achter ’t bvnwoord. Dat versjiensel van woordgesjlachte ies kènmerkend veur
oos dialek en dat maoge v’r noats verlore laote goon! Èvvel mèt die
verbuiginge weurt dèks gefoeteld! Mesjiens umdat v’r ouch väöl Nederlands huère?
Óf umdat v’r vanoet ’t AN vertale! Beter neet doon! Dan liegke fuitsjes op de
loer zoa-es: deze week (moet dees week zin, ’n vrouwelik woord, want ’t ies ein
week); blauwe ouge (good ies: blauw ouge); ’t nuje leedsje (good ies: ’t nuuj
leedsje), ’t kleine bleumke (good ies: ’t klein bleumke); ein officiële
receptie (good ies: officieel receptie). Kritisch blieve dus!
©
Tuin
’ne Tuin of ‘ne gaard ies 'n umsjlote sjtök grónd. Tuin kump van 't
mieddelnederlandse tun, wat vlechwerk beteikent. 'n
Tunehègk
ies 'n umheining gemaak van gevlochte tek. 't
Woord gaard woort veural vreuger dèks gebruuk in plaats van tuin. Gaard
kump van gaerde (tuin) en gaert (ingesjlote ruumde). Allewiel weure de sjtökskes
eige grónd, die achter de hoezer liegke meistal tuin geneump. Nóg 'ne andere
naam, dae hie en dao gebruuk weurt ies
haof
of hoof. "n Blomehäöfke ies 'n speciaal blomeheukske in 'ne groatere tuin.
'ne
Koalh'f
(koalhaof) ies 'n apaart tuingedeilte, woa de greuntes weure gekweek. Sómmige
luuj zegke ouch waal moostem (moestuin). De Koalh’f kriet allewiel wir
väöl aandach, want me wilt wir eige keukekroed höbbe. Daoneve ies de sjmaak van
friesj geplökde sjla, sjpoor of boane óneuvertroffe!
Noe v’r ‘t toch euver haof höbbe. Haof zègke v’r ouch tege ’n boerderie. Liegke
örges mièrdere biejein dan zaes se häöf. In Berg liek ’n sjtraot, die hèt
Achter de häöf. Wiejer besjteit 'r nog 'n
kèrkh'f
(kèrkhaof). Dat ies 't sjtök grónd, rónd de kerk, woa-in de doaje begrave liegke.
©
Iesheilige
Iesheilige ies de naam van
’n paar daag in mei woa ’t wat ’t waer betref hièl wiesselend kèn zin. Oet
ervaring weite v’r dat ’t dan gaer nog deit vreze (sjnachs). Fruittelersj en
boere houte dees daag hun hart vas. De waersjberiechte weure mèt reigelmaot
beloesterd, want weurt’r vreze veursjpeld, dan moete d’r maotreigele genómme
weure um ’t jónk gesjprote gewas te besjerme.
Veur ’t zelfde geld geuf ’t dees periode ouch zomerse temperature, zoa es
bieveurbeeld in 1998. De naam iesheilige kump van ‘t (vrees) waer en van de veer
heilige, die dees daag weure herdach. De 11e, 12e, 13e en 14e mei viere de
heilige
Mamertus,
Pancratius,
Servaos en
Bonifatius hunne
namesdaag. Hauf mei maoge dan eindelik alle geveulige plante, potplante,
cactusse, einjaorige en zomerbleujersj nao boete, want de iesheilige höbbe de
zomer aangekondigd!
De meimaond hèt ouch bleuj- of wonnemaond, van winne –gewonne, vanwege de
herlevende natuur. De Romeine zagte Majus. Maja waor de mam van Mercurius. De
Franse republikeine neumde de periode van 20 april tot 19 mei Floréal of
blomemaond. In ’t oud-Duutsj beteikent maid, meid, maedsje. De maond mei ies van
de maetekes. In de kèrk de maond van Maria.
© Hoes en huuske
De beteikenis van ’t woord
hoes ies ’n geboew, woa-in se kèns wone of woa in me bepaalde activiteite
verriech. ’t Woord weurt mèt sjleiptoan oetgesjproke. Zaes se hoes mèt
sjtoattoan, dan bedoele v’r ’n tesj veur um ’n gitaar of ’n besjermkap veur
euver de motor of computer. Höbs se ’t dan euver mie exemplare, dan kals se van
hoezze. Meh noe euver de weuning. Dao besjtoon väöl soorte hoezer. (Lèt op de r
en de sjleiptoan). De samesjtèlling lièt zeen woa ze veur gebruuk woorte of
weure. Woonhoes, gemeinsjapshoes, gezèllehoes, zomerhoes, sjlachhoes, raodhoes,
gemeintehoes, ouwersjhoes, liènhoes, krankehoes, veurhoes, sjterfhoes, landhoes,
hièrehoes, sjtookhoes (meistal aafgekort tot sjtookh’s), hinhoes (hinnes),
doefh’s , sjieth’s (of huuske), bakhoes (bakh’s) en wèrkhoes (wèrkh’s). In
Oud-Valkeberg en in Wienesrao weurt ’t landhoes of ‘t plaatselik kesjtièl, dat
in vreuger jaore ’t einigste geboew van sjtein waor, g’n hoes geneump. In Suub,
Klumme en Doonder (Doenrade) geuf ’t kleiner kesjtièle (hoezer) en die weure
dan huuskes geneump: ’t Suber huuske; ’t Klummender huuske en ’t Doonder huuske.
Van huuske besjtoon ouch
de nuèdige samesjtèllinge: Böshuuske, bosjhuuske, waerhuuske, baanhuuske (aan ’t
sjpoor), bakhuuske, pöthuuske (waterpöt), vogelhuuske en sjlekkehuuske.
© Huuske (2)
’n Ander beteikenis die v’r van ’t huuske weite, ies de wc van vreuger. In de
tied dat ’r nog gein riolering waor, sjtóng, meistal achterum, aan de plei of in
de wei, ’n huuske of wc. ’t Gebuuwke loog gans allein en waor ongevaer eine
veerkante maeter groat. Binnenin sjtóng ein houte kies woain aan de bovekant ‘n
look waor gezaeg. Op dat look pasde ‘ne houte dèksel. Op gezètte tieje woort d’n
inhoud d’r oet gesjöp en versjpreid euver ’t land es mès.
De vreugste huuskes waore
gans oet hout opgetrokke. In de deur zaegde me dan ‘n hertsje veur get friesje
loch en um ’t nuèdige (meh wiènige) leech binne te kriege. Naoderhand woorte-n
’t biebuujkes van sjtein mèt ein pannedeekske meh ouch weer mèt ein houte deur
mèt hertsje. Dat woort ’t kènmerk van ’t huuske. Wie de riolering kaom verdween
de houte kies um plaats te make veur eine porseleine pot. Aan de moer kaom eine
sjpeulbak mèt trèktouw um door te trèkke. ‘n Ganse verbetering. Allewiel ies de
wc geïntegreerd in ’t hoes en zelfs in de moer. Waterleidinge, rioolpiepe en
zelfs ‘t sjpeulsysteem zint aan ’t oug óntrokke en weggewèrk.
© Sjpekhoes
'n Sjpekhoes ies 'n hoes of boerderiej geboewd van baksjtein of veldbrandsjtein,
die aafgewiesseld weure mèt horizontaal beng van
mergel of andere
natuursjtein. De
moere kriege op dees meneer ’t aanzeen van zjwartbroad mèt sjpek. In de loup van
de tied weure de sjpeklaoge van natuursjtein ummer dunner en de baksjteinlaoge
diekker. Van 3-4 laoge baksjtein in de
17e ièw nao 7-8
laoge in de
18e en
19e ièw.
In de
16e ièw, 't begin
van 't
renaissancetiedperk,
begint de toepassing van natuursjtein in combinatie mèt baksjtein vastere vörm
te kriege. In de dao-opvolgende ièwe haet dat väöl decoratief geboewe
opgeleverd. In
Belsj en in
Limburg ies ein
aantal
kesjtièle en
häöf geboewd in dae
sjtiel, dèks gecombineerd mèt voluut- en krolgevele. De sjtiel krieg hie de naam
Maaslandse renaissance.
Ónder invlood van dae architectuur weure basemente, lateie, kapitele, deur- en
vènsterumliestinge gemaak van natuursjtein. Dèks vèlt de keus op de helle blauwe
sjtein aafkómstig oet de
Ardenne. De
Naamse sjtein ies
'n bekènd veurbeeld. In
Limburg en in
Belsj pas me
mergelsjtein toe,
es dae in de buurt aan de oppervlakte kump. Väöl geboewe kriege noe gevele mèt
sjpeklaoge. In oos buurt ies ’t Suberhuuske ’n sjoan veurbeeld.
© Vesting Valkeberg op ’n kaart oet ca
1550.
Jacob van Deventerkaart in kleur.
© Jacob van Deventer waor 'ne cartograaf, dae laefde
van ca. 1500-1575. Hae teikende rónd 't miedde van de
16e ièw
ongevaer 260 plattegrónde van sjtae in de toenmalige Nederlande. Zien
teikensjtiel ies opvallend en gebeurt in zoageneumde parallelprojectie. De
plattegrónd ies meetkundig korrek en zónder sjaalverteikening. Biezónder geboewe
zin in opsjtand nao de werkelikheid weergegeve. De teikenaer kiek vanoet 't
zuud-oaste in 'n soort vogelperspectief. De kaart weurt mèt waterverf ingekleurd
en belangrieke verbingingswaeg zint aangegeve door ingeprikde leukskes. ’t
Liekent d’r op, dat de groater leukskes meetpunte zint.
Op ’n gedeilte van ein van dees kaarte zeen v’r de
vesting Valkeberg hièl secuur oetgebeeld. ’t Sjtedsje ies mer hièl klein, haet
’n drieheukige vörm en ies umgeve door moere, grachte en de Guel. fl. (Geul).
Op de linkerpunt van daen driehook bevingk ziech d’n Haldertore (mèt brök?) en
aan de rechterpunt sjteit zoan zelfde soort verdedigingswerk (Palanka). ’t
Kesjtièl Valkeberg sjteit ónderaan geteikend, gesitueerd op de Heunsberg tösje
de Daelhemmerweeg en de Dwingel, die in de deepde liegke. ’t Hoag gelege hoes,
geboewd rónd 1100, haet ’n sjtrategische liegking en ‘n wieds oetziech euver ’t
plaetske, de beemde, de krunkelende Geul en de umliegkende berg. Mèt de klok
mèt (ze liegke boete de kaart) zint dat de Polferbösj, de Kloasterbösj, de
Ravensbösj, de Sjtoepert, de Loemmeleberg of Emmaberg, de Goudsberg en de
Sjaatsberg.
Aan de bovenste Geul bevinge ziech 2 watermeules, links de hudige Franse meule
en rechs de ouw meule op St. Pièter. Op ’t eiland binne de twiè Geulerm liek ’n
riej hoezer aan de hudige Gozewiensjtraot. Vreuger hièl begriepelik ‘sjtraot
tösje de twiè brögke’ geneump. In de sjtadsmoer zint drie ingankspoorte te zeen
en ’n aantal verdedigingswerke te óntdèkke. Ten weste van ’t kesjtièl sjteit de
Grendelpoort of Mestreechterpoort. Van hie oet löp ‘ne weeg boetenum nao de
Haldertore, ‘ne weeg nao Geulhem, ‘ne weeg nao Mestreech euver de Cauberg en
‘ne weeg nao Suub. Oastelik bevingk ziech de Berkelpoort, die de weeg riechting
Oud-Valkeberg eupent of aafsjluut. De Geulpoort (noorde) ies gecombineerd mèt ’n
brök euver de Geul. Van dao oet löp ‘ne groate weeg nao St. Pièter woa hae ziech
sjpliets in ‘ne weeg riechting Houthem mèt aaftakkinge nao Hölsberg en Zittert
en ’ne twièsjprunk nao Heerle en Sjin.
Binne de moere tösje den Halder en Geulpoort ies de Sinterklaos en Sinteberbkèrk
good te óndersjeije mèt häöre sjpietse blauwe klokketore. Zie sjtamp oet de 13e
ièw. Bekans alle sjtraote van Valkeberg höbbe allewiel nog ummer dezelfde luip
es in daen tied. In de hudige Muntsjtraot teikent ziech ’n wiet gekleurd geboew
aaf, dat oetzuut es ’n kapel of ’n hièrehoes (?)
Boete Valkeberg aan de groate weeg nao Houthem zeen v’r linksbove 2 boerderieje
op g’n Ing en rechsbove aan de viefsjprunk, ‘t gehuchske St. Pièter liegke. De
weeg binnedoor, de ‘ouw gats’ tösje ‘St. Piètersjtraot’ en ‘Reinaldsjtraot’,
ies in de 19e ièw verdwene.
’t Kesjtièl ies vanwege ‘ne oorlog in 1122 flink besjadig en in 1329 gans
verinneweerd. In diezelfde ièw weurt ’t herboewd in de dan modern Gotische
sjtiel en umdat ‘t aantal hoezer aan ziene voot greujt weure róntelum walmoere
opgetrokke en grachte aangelag. Bie ’t begin van de Frans-Hollandse oorlog in
1672 weurt kesjtièl Valkeberg opgebloze. Daonao ies ‘t noats miè opgeboewd.
Ièrder weurt ’t in de dao-opvolgende ièwe nog miè oetgemergeld door de
inweunersj van ‘t sjtedsje, die de mergelblök good kènne gebruke bie de boew van
hun hoezer.
Valkeberg ies saer de gemeintelike herindeilinge van 1940 en 1982 letterlik ’t
hertsje van ’n groater gemeinte aan de Geul. ’t Zou geweldig zin, planne liegke
anno 2005 op taofel, es e bietteke miè historie ziechbaar zou zin van dat
ièwenoud, intiem hart. Dat zal ziech dan vas en zeker ouch nèstele in bezeuker,
naober en inweuner.
Els Diederen 2006
|
| 2005 Sjtökskes
plat in Heuvelland Actueel door Els Diederen © augustus || september ||
versjangeneerd en versjendeleerd || Santiago de Compostelle || oktober,
wienmaond || Maria || Maria2 || Vla || November || November 2 || Bakhoes ||
Nuuj dialekweurd || Sinterklaos (kinger) || Sinterklaos (heilige} || December ||
Kaersjverseringe || Kaersjmes en de loerdaag ||
© Augustus ies de 8e
maond van ’t jaor, weurt ouch ougsmaond geneump.
Ougsmaond weurt gezag umdat in dees maond de boere hel bezig zin mèt ’t
verzamele en binnehole van de ougs. Veer kènne: de graanougs (kore, rogge, terf),
de huijougs (gedruèg graas); de tabaksougs; de wienougs en de plökougs (vröchte,
die geplök zint). De boere make dus lang daag. Vreuger góng dat ougste
allenei mèt de hand en mèt hölp van knechte en daagloanersj. ’t Gans, meistal
groat, gezin holp ouch mèt. De sjoalvakanties valle neet veur nieks in
dezen tied. Allewiel geit dat mèt hölp van mesjiene, sóms gans auto-matisch.
Eine boer kènt noe hiel väöl allein. Zaogs te vreuger miete op ‘t land sjtoon,
noe weurt ’t kore opgerold en die rolle zint dan mèt ’n soort heiskraan in
eine vets op de wage geluuch. Dao kump gein gaffel miè aan te pas.Nao
’t ougste waor ’t de tied um te zeumere. Zeumere beteikent: bie-einrape. Al wat
waor blieve liegke op ’t land woort gezeuk en verzameld door de erm luuj. Dat
brach dèks bes nog waal get op. (zoa gezag ’n gooj ougs)
Zoa ies ougs ouch de oetdrökking veur opbrings, rendement of vangs. “Iech höb ’n
gooj ougs
© September
Op 1 sept. weurt de fièsdaag van St. Giel (Egidius), petroanheilige tege sjtupe
en kingerkrenkdes gevierd. Ies ’t op daen daag good waer, dan blief ’t zoa de
ganse maond zaet ’t gezèkde: ‘ies ’t sjoew mèt St. Giel dan zal ’t zoa blieve
tot Sint Michiel! (H. Michaél, 29 sept.).
Op 8 sept. dinke veer truuk aan de geboorte van Maria. Op deze ‘lètste Slevrouw’
(fièsdaag) woorte op sómmige plaatse processies en baevaarte gehoute. Sjoan waer
op dezen daag zou 8 weke aanhoute. Tot Allerheilige dus.
September ies ouch de maond van de jach. De velder liegke laeg, de eerappappele
zint oet de grónd, de reste zint gezeumerd. Ièrsj kómme de veugel, die de boere
letterlek op de voot volge en de reste oet de vore piekke. Dan ies ’t land veur
haas en petries, meh tegeliek ouch veur de jaeger. 11 September haet es daag
ouch ’n beteikenis. Es ’t dan neet regent, dan volg ’n druèg periode. Allewiel
geuf dezen daag ’n negatief geveul: in 2001 vóng toen de terroristische
aansjlaag plaats op de Twin-Towers in New York.
’t Sjpreekwoord: ‘Diestele somersj
‘ne vlook, meh sjwintersj ‘ne kook’ wil zègke dat dees plant in de zomer e
lestig ónkroed ies, meh sjwintersj good voor veur ’t viè. Diekke diestele
belaove trouwens ‘ne sjoane herfs.
©
Versjangeneerd en versjendeleerd.
Dees weurd weure dèkker
doorein gebruuk. Dat ies waal logisch umdat ze op ein lieke en sóms zelfs mèt
ein te make höbbe.
De oetdrökking: Iech sjangeneer miech wilt zègke dats doe diech ergersj
of sjaams euver get. ’t Wèrkwoord (ziech) sjangenere beteikent ziech
ergere, ziech sjame.
Sjange goon beteikent bederve.
Sjandelere of sjengelere ies ein wèrkwoord mèt de beteikenis: besjadige. ’t
Woord sjan beteikent: schande.
De oetdrökking: Dae of dat zuut’ r versjendeleerd oet geuf aan dat eine
persoon of ein dink d’r sjebb(et)ig oetzuut. Sjlordig, besjadig, kapot, vies en
nöt zint synonieme. In ’t Ingelsj hèt dat: shabby.
Doe kèns diech sjangenere euver get dat versjendeleerd oetzuut. Hie kómme de
twiè weurd in ein zin tot oetdrökking. Sjnap deer ’t noch? Ein ezelsbrökske ies
dats te die zin neet andersjum kèns zègke!
Ouch de weurd nöttig (dialek) en nuttig (Ned.) zint verwarrend.
Nöt(tig) ies ’t dialekwoord veur get wat neet zuver ies, sjebbetig dus. ‘t Geuf
’n negatief geveul. In ’t Nederlands beteikent nuttig: functioneel,
dienstbaar, zinvol. ‘t Geuf ’n positief geveul.
Es emes ‘ne ónnöt weurt geneump, dan ies ‘r sjmaerig, vies, ónbetroewbaar
en verkièrd. Mèt ander weurd gezag: ‘ne koajóng of ‘ne vlegel.
Ouch in ’t Nederlands weurt onnut waal gebruuk in de beteikenis van zinloos,
doelloos en nutteloos.
©
Santiago-de-Compostela.
Väöle van uuch zölle dao waal ins van gehuèrd höbbe of emes kènne dae ’n
wandeling gehièl of gedeiltelek nao dees plaats in Sjpanje gemaak haet. Jacobus
ies de zoon van de Galilese vösjer Zebedeüs en
Maria Salome. Hae weurt de Meerdere geneump umdat hae de oudste zoon ies. Later
ies hae eine van de 12 apostele van
Jezus same mèt ziene broor Johannes en
ziene naef Jacobus de Mindere.
Rónd de 6e ièw begint 't verhaol dat Jacobus de Meerdere in Sjpanje zou zin
gewaes. ‘t Graaf mèt zien gebeinte weurt begin 9e ièw gevónge in
Galicië,
Sjpanje. 't Gevolg
ies: pelgrimage nao San Jago (Sint Jacob) ofwaal
Santiago-de-Compostela.
Vanoet gans Europa loupe vaste routes langs pleisterplaatse, 'hospitia',
riechting dees pelgrimsplaats. In de
Reformatie löp de
aandach get truuk meh saer de echheidsverklaoring van de relieke door Paus Leo
XIII in 1881, bleujt de pelgrimage tot op de daag van huuj.
Jacobus weurt aafgebeeld es ‘ne pelgrim op weeg nao Santiago. Aan ziene hood en
op zien boorsj dreug hae de zgn Sint-Jaokobssjelp. Die sjelp weurt later, saer
de 12e ièw, 't symbool van de pelgrim nao Santiago-de-Compostela. Ziene fièsdaag
vèlt op 25 juli.
Limburgse veurname, aafgeleid van Jacobus zint: Jack, Jacques, Jaqueline, Jaco,
Jaokob, Cobus en Kuèb.
© Oktober, wienmaond.
Deze achste maond op de Romeinse kalender (octo in ’t Latien) sjteit
bie oes veural bekènd es de wienmaond. Zelfs hie in Limburg woort vreuger
wien verboewd getuge sómmige plaats- en sjtraotname: Wiensjtraot, wiengaard (wiejerd),
Wiengaardsberg. De Wiegerd in Valkeberg in de Oastergats ies e bekènd veurbeeld.
Ouch waore d’r pesjtuèrs, die hunne eige mèswien fabriceerde! Allewiel weurt
wien wir op versjeije plaatse mèt succes geteeld: Op St. Pieter in Mestreech; in
Wielder, op Frómberg en in Sjin op Geul. Wien waor trouwens, sjuus wie beer, ‘ne
echte volksdrank en in edere groater plaats bevóng ziech waal ein of ander
wienhoes, woa se, tege betaling, koes genete van e glaeske wien. Wat dat betref
zint de tieje neet veranderd.
October ies dèks wiesselend wat ’t waer betref. ’t Kèn al vies koud zin, meh
veur ’t zelfde geld prachtig zónnig waer. Reigel ies dat ‘t dees maond minstens
12 daag sjoan waer geuf. Veer kalle dan van ‘Sint Ursula of ouw-wieverzomer’. De
meujte weerd um dat van die 12 daag ins nao te goon. De natuur kleurt dan op
zien sjoans mèt goudgael blaar en broenroa buim tegeneuver nog greun weie.
Op 1 okt woort vreuger de pach betaald. Daezelfde daag ies ouch ‘t fiès
van Sintermies (Remigius). Diet waor ‘ne biesjop in Reims (Frankriek).
©
H. Maria (1)
De maonde Mei en
Oktober zint speciaal toegewiejd aan Maria. Maria waor enig kind en
dochter van
Anna en Joachim, de
vrouw van Jozef van Nazareth en de mam van Jezus. Zoa sjteit te leze in de breve
van de
evangeliste
Matheus en Lucas. In de tied dat zie 'n relatie houw mèt Jozef woort häör
door de aartsingel
Gabrièl de boodsjap gebrach van
God, dat zie
begenadig waor um eine zoon ter waereld te bringe dae 'zoon van ’t Allerhoagste’
geneump zou weure. Dees aankóndiging weurt in de Katholieke kèrk gevierd es
Maria-boodsjap (Fièsdaag 25 mièrt). Op de vraog van Maria wie dat zou gebeure,
kreeg ze te huère dat dat de krach van de
H. Geis waor en van
de
Allerhoagste. Es
teike woort häör geweze op de zjwangersjap van häör bejaorde niesje
Elisabeth. Bie 't
bezeuk van Maria aan Elisabeth zóng Maria 'n lofleed, dat bekènd sjteit es 't
magnificat. Dat
bezeuk weurt ‘de Visitatie’ geneump. De viering vingk plaats op op 31 mei.
Vanwege 'n volkstèlling door Keizer Augustus mooste Maria en Jozef nao Bethlehem
reize. Bie die gelegenheid woort häöre zoon
Jezus gebore, neet
oet de relatie mèt Jozef meh óntvange van de Heilige Geis. Dees gebeurtenis
weurt gevierd op 't hoag fiès van
Kaersjmes op 25
december.
© Maria (2)
Wie keuning Herodes te huère kreeg, dat Jezus, dae ouch es de messias
en telg oet ’t gesjlach van keuning David woort aangekóndig, waor gebore, goof
hae opdrach um alle pas gebore jungskes te laote vermaore. Maria en Jozef mooste
toen vlöchte nao Egypte. Naoderhand kaome ze truuk en ginge wir in Nazareth wone.
Maria en Jozef hele ziech aan de ritueel juudse reigelsj: besjniejenis en
naamgeving, reiniging en opdrach in de tempel en de jaorlekse paosjreis nao de
tempel in
Jeruzalem.
In de kuns waor Maria ’n geleef ónderwerp. ’n Aafbeelding van Maria es heilige
maagd of es Sleve Vrouw weurt
madonna
geneump. Ies Maria mèt Jezus veurgesjtèld dan hèt se
modergaods.
Jozef, Maria en Jezus same vörme de
Heilige familie.
'n Beeld van
Anna, Maria
en Jezus same haet es titel Anna te drieje.
Nao de plaats woa Maria oats versjene zou zin sjteit zie bekènd es O.L.Vrouw van
Lourdes, van Banneux; van Fatima enz.
Väöl vrouwe en maedsjes, in Limburg, drage ‘ne naam, dae ies aafgeleid van
Maria zoa es: Mia, Mie, Mieke, Marie, Marij, Marian, Marion, Marjo en Miriam..
Neve de al geneumde Mariafièste in ander ‘sjtökskes plat’ zint’r in de
Katholieke kerk nog e paar: Maria-keuningin op 22 augustus; Maria-geboorte op 8
september en Maria-leechmès op 2 februari.
© Vla
Vla (ouch vlaoj, vlaaj en vlaam in ander Limburgse plaatse) ies ’n rónne baom
van broaddeig belag mèt vröchte, ‘n riesmengsel of greumelkes deig.
Vla’s, die belag zin mèt vröchte kriege de naam van dat fruit. Veer kalle dan
van appelevla; kaersjevla, kroasjelevla, proemevla;
appelekouwevla, bromelevla en wiemerevla.
‘ne Lödderkesvla ies ‘ne
vröchtevla bedek mèt deigreemkes, die ziech euver de vröchtesjpies kruse. Die
sjpies besjteit meistal oet compôte (appelmoos). Meh ouch ander fruitmoos weurt
gebruuk. ’t Belèk bie riestevla besjteit oet ’n luchtig riesmengsel en ‘ne
greumelevla krieg ‘n dèklaog van deiggreumele.
Dan besjteit ’r nog ‘ne
toesjlaag. Dat ies ‘ne vla mèt sjpies ónder ‘ne dèksel van deig. Dat weurt
väöl mèt appele gedoon. Dae krieg ouch waal de naam tartepom.
Wiejer ies d’r nog de
variant toert, dae gemaak ies van zjwoardere boterdeig en dae neet in
drieheukige punte weurt gesjneje bie ’t opdene, mèh in roet- of pestielvörmkes.
In dit geval ies de sjpies ouch bedek mèt lödderkes. Wat Hollendersj taart
neume weurt door oes (Limburgersj) es kook betiteld.
‘Ne goje vla ies dun van
laer en diek van sjmaer, wat wilt zègke, dat de baom dun maog zin en de sjpies
royaal.
© November (1)
November ies oze 11e
maond, meh op de Romeinse kalender ies ‘t de 9e. Dao kump ouch de
naam vandaan, want novem beteikent neuge. Veer zègke ouch waal
sjlachmaond, umdat in dezen tied ummer de hoessjlach plaatsvóng.
November ies ‘ne maond van (väöl) heilige. De ièrsjte daag van november
weurt ’t fiès van Allerheilige gevierd. De katholieke kèrk herdink dan in
de Mès alle heilige. Oarsjprónkelik waor ’t ein gezamelike herdinking van alle
martelaere, die op de 13 mei plaats vóng. In de 8e ièw veranderde dat in ‘ne
allerheilige-fièsdaag. In 844 haet paus Gregorius de IV de datum verzat nao 1
november en zoa ies ’t tot noe toe gebleve.
De daag denao, 2 november,
vingk traditioneel (saer de 14e ièw) de jaorlikse herdinking plaats
van alle luuj die gesjtorve zint. Vèlt dezen daag op ‘ne zóndig, dan weurt nao 3
november oetgeweke. ’t Gebruuk höbbe v’r euvergenómme vanoet de kloastersj in ’t
Frankische riek (o.a. in Cluny).
Op 3 november viere v’r Sint Hubertus. Hubertus waor biesjop van Luuk en
Mesjtreech en naoderhand petroanheilige van de jach. Veurname, die aafgeleid
zint van ziene naam zint: Huub, Baer, Bert, Bertie, Berta en Hubertien.
© November (2)
Dèks krege kinger de naam van
Sint Hubertus um hun te besjerme tege hóndsdolheid. In de kerk van St.
Hubert, ’n baevaartsplaats in de Ardenne, hange de ring nog aan de moer,
woa-aan de raozetige vasgebónge woorte.
Alle Heilige höbbe door ’t
jaor hunne eige fièsdaag. Dat ies meistal de herdinking van de sjterfdaag.
November ies euver ’t algemein ‘ne maond van väöl heiligevieringe. Op 11
November viere veer de daag van Sint Maarten (Martinus). Hae
waor in zien leve biesjop van Tours (Frankriek). Op dezen daag weure
euveral in Limburg fakkeloptochte gehoute en Sint Maartensvure óntsjtoke.
’n Leuk versjke dat woort opgezag geit zoa:
Sinter Meertes veugelke
Haet ’n knal road keugelke (petsjke)
En ’n blauw sjteertsje
Hoepsa Sinter Meerte
De 19e
november volg dan de fièsdaag van de Elisabeth. Zie waor ’n Hongaarse
keuningsdochter. Diverse keuninginne drage häöre veurnaam. Aafgeleide name zint
o.a.: El, Els, Ellie, Elsa, Lisa, Lily, Elise, Lies, Liebeth, Bets en Betsie. En
op 22 november höbbe diverse kèrkkoare ‘t jaorliks fiès, umdat dan hunne
petroanheilige Cecilia häöre namesdaag haet. .
© Bakhoes
‘n Bakh 's of bakkes ies 'n lossjtaond gebuuwke woa-in 'ne bakove
ies gemetseld. Dat los sjtoon waor hièl belangriek, zeker in vreuger jaore toen
väöl daker van hoezer van sjtruè waore gemaak. De vónke die oet de sjouw vloge
koeste mèt gemaak zoan daak aansjteke mèt 't gevolg dat 'r brand oetbrook. De
aafsjtand tot 't woonhoes waor van de euverheid oet bepaald op 60 voot (18
maeter). ’t Plafón van de overuumde neumde me d’n hemel. De eupening, de
ovesmoel, woort aafgesjlote door 'n iezere deurke.
De ove weurt gesjtook mèt sjanse, dat zin bössele
bie-eingezeumerde tek. Um de boel good werm te kriege tot zoan 200-250 grade,
zint waal 10 sjanse nuèdig. 't Verdeile van de sjanse gebeurt mèt 't
raocheliezer, 'ne lange iezere haok. Nao ongevaer ein oer ies al werm genoeg
um mèt de sjeuter, 'ne lange sjtek mèt 'n soort platte sjöp aan de
veurkant, de deigvörme nao binne te sjtete. Nao de bak vaegde me de laege
ovevloer zuver mèt 'ne ovewösj, gemaak van Brem.
Gezèkde: 't ies mer ein gewènde, zag de boer en toen vaegde hae mèt de kat de
ove oet. (Me kènt ouch aan hièl raar geweuntes wènne)
© Nuuj dialekweurd.
Mèt al die sjtökskes volkscultuur euver vreuger zous se mesjiens dinke, dat ’t
plat gein nuuj of ‘modern’ weurd zal höbbe. Veer weite óndertösje, dat op
internèt gechat en via de mobiele telefoon ge-smst weurt in ’t plat. Dao ziette
gegarandeerd gein ouwerwètse weurd tösje. En wat dinkt d’r van de volgende
levende weurd en zinne á la 21e ièw: Op ‘ne computer ziet ’n hel
sjief um
besjtande op te sjloon. Daoneve weurt gebruuk gemaak van floppe
en sjiefkes en mèt de moes kèns se aanwieze en selectere.
Wiejer ies ’t meugelek um aafbeeldinge te bewèrke en foto’s oet te
vergruète. Knippe en plekke van sjtökskes teks ies
mekkeliker es euvertype. En dan zin d’r nog de nuèdige sjpelkes. De jeug
vingk dat allenei cool meh zègke ouch waal keul! De oetdrökking ‘Ouw
mök’ gebruke ze es se ziech euver get verwóndere. Wiejer volg hie nog
’n lieske mèt toegepasde dialekname veur nujerwètse apparate: sjpeulmesjien,
sjienwerper, sjpot, koffiezètapparaat, MP3-sjpeler;
luidsjprekersj, sjtoumsjtriekiezer, koptelefoon,
oartelefoon, louptelefoon (dect-tel.), sjnoor en plat sjerm.
Wae d’r nog miè wèt, lièt ’t mer weite!
© Sinterklaos 1
(veur de kinger)
Sinterklaos ies 'n biesjop, dat kèns se zeen aan ziene tabberd, ziene mieter,
ziene biesjopssjtek en aan ziene biesjopsrink. Hae kump oet Myra en ziene
verjäördaag, op 6 december viert ‘r 't leefs mèt hièl väöl luuj same.
Veural mèt kinger, dat vingk 'r leuk. En in plaats dat hae zelf van ederein
cadeautjes krieg, geuf 'r zelf 't leefste weg. Alle kinger kriege get en
ouch de groate luuj vergiet 'r neet. Hoewaal hae dao ouch waal grepkes mèt
oethaolt. Die kriege dèks leuke surprises of fopcadeautjes. Of zou Zjwarte Piet
dat allenei verzinne? Zjwarte Piet ies de knech van Sinterklaos. En Sint
haet veur alle take eine apaarte Piet: 'ne kookpiet, 'ne sjtuurpiet, 'ne veur de
sjummelzörgpiet, 'ne poetspiet, 'ne wesjpiet, mièrdere loerpiete (die euveral op
de loer sjtoon, want ze zint hièl nuujsjièrig), inpakpiete (pekskes inpakke),
computerpiete, sjörregpiete en bezörgpiete (zek drage en cadeautjes bringe),
sjriefpiete (breve sjrieve), danspiete en zelfs clownpiete.
Noe maog d’r zinge, want Sinterklaos versjteit
ouch plat:
Sinterklaos, dae haet gezag
veer maoge sjpele, veer maoge sjpele
Sinterklaos dae haet gezag
veer maoge sjpele de gansen daag
(met allebei de heng sjliepend langsein houwe):
Krik krak sjiemela, zjeiemela, sjiemela
krik krak sjiemela, sjie—me—la.
© Sinterklaos 2
Sinterklaos of Nicolaas van Myra,
ies ‘ne
heilige, dae in de 4e ièw
biesjop zou zin gewaes van
Myra in
Lycië. ‘ne Andere heilige Nicolaas van
Pinara kaom ouch hie vandaan. Dae sjtorf in 564 in Lycië . Ziene fièsdaag ies
6 december. De verièring van Sinterklaos
begoes in Myra en in
Constantinopel in de 6e ièw. Saer de 9e ièw
in
Roame en
Italië en vanaaf de 10e in
Duutsjland,
Ingeland en
Frankriek. In 1087 weurt zien gebeinte
euvergebrach nao
Bari in Zuud-Italië.
Legendes vertèlle euver de redding van drie ónsjöldig ter doad veroordeilde
sjeepvaardersj en euver drie erm maedsjes, die van Sinterklaos sjtiekem geld
krege, zoadat ze koeste trouwe. In ’n ander verhaol wèk Sinterklaos drie kinger
wir tot leve, naodat zie vanwege hóngersnoad vermaord waore. Zien attribute
zint: biesjop mèt sjtaaf,
mieter en rink; ’n koep mèt drie kinger d’r
in; drie böl es symbool veur de broedssjat van de drie maedsjes of ’n sjeep of
anker vanwege de sjeepvaardersj.
In sómmige legendes weurt euver
Sjpanje gesjreve i.p.v. Zuud-Italië en de
zjwarte (Moorse) knech,
Zjwarte Piet, kump dao dan ouch ter
sjpraoke. De ouw kerk in Valkeberg haet es petroanheilige: Sinterklaos en
Sinteberb (Barbara). Häöre fièsdaag ies 4 december.
© December
December ies oze lètste en 12e maond, meh de beteikenis van de
Latiense naam ‘decem’ zaet dat ’t de 10e maond ies. Op de Romeinse
kalender waal te versjtoon. Karel de Groate zag ‘heiligmanoth’, vanwege ’t fiès
van Kaersjmes op de 25e. Daorum zègke ze ouch waal Kaersjmaond. Ouch
huèrs se waal Wintermaond, umdat op de 21e officieel de winter
begint. Eigelik ies ’t neet de koudste maond. Dat geit miè op veur Januari en
februari.
Nao de kortste daag op de 21e goon de daag weer lenge (en sjtrenge,
zaet ’t sjpreekwoord) en dan kriege v’r de zón (leech) wir miè te zeen. Dat ies
’t teike dat ’n nuuj sezoen mèt friesje krach weurt gebore. Nao al die duuster
daag, kump dan wir de hoop op nuuj laeve. Rae veur ’t miedwinterfiès. Dan weure
de miedwinter- of kaersjvure aangesjtoke .
Traditioneel weurt in hoes
‘ne ummer greune boum neergezat, de kaersjboum, es symbool van ’t leve. Aan de
tek hingk me dan cadeau’s es teike, dat v’r al van Christus höbbe gekrege.
gediechske van A.U.C.
December sjluut de ganse riej,
dan huèrt ’t koud te were,
mèt sjniè rónd Keersjmes, dae belaof
de Paosje greun te sere.
© Kaersjverseringe
In de tied van Kaersjmès make veer
’t oes gezèllig in hoes mèt allerlei verseringe, kaertse en lempkes. Veurbeelde
van natuurlike decoraties zint de kaersjboum, kaersjsjtökskes en ’ne haamsjeut.
’t Haet allenei te make mèt de hoop op (nuuj) leve.
De ummer greun blievende sjpar, allewiel in diverse greunvariante, ies oze
vertroewde kaersjboum, dae v’r vol hange mèt balle, lempkes en ander
fantasieveurwerpe. In kaersjleedsjes weurt waal gezónge euver ‘ne denneboum (Tannenbaum),
meh dat ies ’n ander, verwante, soort.
’ne Haamsjeut (ander name zint: Mistletoe, Maretak en Vogelliem) bove de deur
brink gelök, zoa zaet de euverlevering. ’t Waor ’n heilige plant bie de Druïde,
die de plant mèt ’n gouwe zessel aafsjneje. Ziech puène ónder zoane, ouch
greunblievende, tak zou gelök bringe. Veural veur jóng maedsjes in verband mèt
hun vröchbaarheid.
De huls ies ’ne greunblievende sjtroek of kleine boum mèt dónkergreun glimmende
puntige blaar, woa tösje de felroaj besse hièl kleurig aafsteke. Daorum weure de
blaar väöl toegepas in kaersjsjtökskes. Gans vreuger woort geluif dat dees plant
de koa geis aafweerde. In ’t naojaor zint de besse riep en es de veugel ze neet
opete, blieve ze de ganse winter hange. Van ’t hout woorte vreuger sjaaksjtein
gemaak.
© De Kaersjmès en de loerdaag
In de nach van 24 op 25 december, Pruusje neume dat Heiligenabend, goon luuj
es vanouds nao de nachmès. ’t Kèrkbezeuk in zoan fièstelike hoagmès ies
opvallend hoag, t.o.v. de ander (fiès)daag in ’t jaor. Bliekbaar höbbe toch väöl
luuj ’t geveul, dat Kaersjmès mèt ’n mès moet beginne. In minnig hoes sjteit dan
’t kaersjkruubke, ónder de opgetuugde en verleechde kaersjboum al daag lank
gereid. In ‘t sjtelke sjtoon de kaersjbeelde, die de geboorte van Jezus
oetbeelde. Vreuger woort dat allenei pas op dizzen aovend opgezat. Nao de mès
wunsje de luuj ziech ónderein ‘n Zalig Kaersjmes. De dao-opvolgende twiè daag
zint hoagfièsdaag en dees weure mèt riekelik ete, drinke en familiebezeuk
gevierd.
Op 25 december beginne de loerdaag. Dat ies ’n periode van 12 daag tot
driekeuninge, die volges euverlevering ’t waer van de kómmende 12 maond
veursjpelle. De 25e geuf dus ’t waer van januari, de 26e dat van
februari enz. Dizze prognostiek, van loere nao de fièsdaag, Bruma geneump,
woort ouch al door de Romeine toegepas. Bie hun waor dat de periode 25 november
tot en mèt 6 december. Christelike monnikke höbbe de loerdaag veur ’t waer
verzat van 25 november nao 25 december
|
