oos  heim

Veldeke-Valkeberg en umsjtreke
'sjtkskes plat'
    
en onderaan  get links nao Wikipedia-artikele   in 't Valkebergs

2006  Sjtkskes plat in 't weekblaad Heuvelland Actueel door Els Diederen

t Graaf, 'ne Graaf, klankweier, Gulp, Wisjegrach, Walem, Gehuch, drp, Ingewege, Kuiteberg, Sjtrch, Kapel, Bookvink, Hikerbeek, Sjtoekrenner, Maria-Magdalena, Juli, Rembrandt, de berg in, Januari, Vesting, Mozart, Februari, Leechdaag, Valentiensdaag, Meize, Vastenaovend, Vaste, Mirt, Bievooglike naamweurd, Iesheilige,Tuin, Hoes, Huuske, Sjpekhoes, vesting Valkeberg.

t Graaf (n graaf) en de (ne) graaf
Veur n tintal jaore truuk, woort ederein dae doad ging begrave in n graaf. Zoan graaf liek in de grnd op n krkhof, de naam zaet t, dat oarsjprnkelik rnd de krk waor aangelag. Later versjiene dr begraafplaatse op n locatie boete drp of sjtad umdat de ruumde rnd de krk te beperk woort. Boete t gegrave graaf besjteit r nog ne variant in de vrm van n galeriegraaf. Dat ies gemaak in de (kalk)helling van ne berg of in n speciaal veur dat doel opgemetselde moer. De Valkebergse begraafplaats op de Cauberg ies dao n veurbeeld van. Meh ouch op ander plaatse besjteit de ltste jaore n veurkeur veur n galeriegraaf.
In t veurgaonde hbbe vr t gehad euver n (t) graaf (onziedig dus, mt es mivoud graver). D graaf (noe n mannelik woord, mt es mivoud grave) sjleit op twi begrippe. t 1sjte betref ne adelike titel. ne Graaf woont meistal in n kesjtil of ies eigenaer van n graafsjap. De 2de beteikenis van ne graaf (zelfde gesjlach, meh gt andersj van toan) wies nao n landsjapsversjiensel. Hie euver de volgende week mi.

  De graaf  (2)
ne Graaf, in t Nederlands graft, ies n landsjaps-cultuurversjiensel, dat veural in Zuud-Limburg en in Belsj-Limburg (Voorsjtreek) vl veurkump. In hellinge zin, door de meneer van landbewrking, hie en dao trap-terrasse ntsjtange. Um te veurkmme, dat alle water, nao n sjoel rege, mt lss en al nao nder zal sjtruime (erosie), ploog de boer vore dweersj op de sjtruimriechting. n Gedeilte van de grnd weurt zoa ligeraaf geduujd. Op dn doer vrmp ziech ne sjprunk in de helling. Zoan liger liegkend sjtkske land blief ngebruuk liegke en zoa haet allerlei kroed en sjtruuk kans um ziech te nstele. Nao t sjoefele weurt ouch nog ins t nkroed dao op gesjmete en verzameld. Veurbeelde van buim en sjtruuk zint: Sjlikrekel (Sleedoorn), Hazelaer, Meideun, Brimsjtroek, sj, Olm en Sjpaanse Aak. Vl van dat hout woort door de boer veur zien bedrief gebruuk, es sjtiepe, vlechhout, sjanse, rieser en tuunhout. In de graaf tsje-n t kroed en sjtruuk vrmde ziech n ideaal woonplaats veur bosjmuuskes, sjpietsmuuskes, wezele, hermeliene, knien en veugel. Sjtraotname die wieze nao zoane graaf zint o.m. de Griezegraaf in Mesj en de Graafsjtraot in Sjin op Geul.

ne Klankweier van Mestreech tot Heerle
Es Limburgsersj nderein, versjtoon vr oes hil good en neet allein umdat vr dezelfde sjtreektaal kalle. Natuurlik, dr zint get klankversjille, meh dao lts se nao verloup van tied neet mi op. En deis se dat waal, dan hurs se (meistal) woa emes vandaan kump. Dae kump van Mestreech f van Meersje f van de kante van Heerle, weurt dan geconcludeerd. Noe ies t zoa, dat in vogelvlch van wes nao oas euver Zuud-Limburg dr n klein klankversjuving plaatsvingk tsje plaatselike dialekte. M.a.w. van Mestreech nao Nut-Heerle verandert ne bepaalde dialekklank in n zelfde woord bekans ummer op dezelfde meneer.
Pak t Nederlandse weurdsje schoon . De klank versjuuf van: sjoen (Mestreech) nao: sjwan (Meersje) nao: sjoan (Valkeberg) nao: sjoen (Nut). De Nederlands weurdsjes doos, boon en brood geve ouch zoane weier: does \ dwas | doas / does;  boen \ bwan | boan / boen en broed \ brwad | broad / broed. t Biebehurende verkleinwoord tunt dezelfde klankwt: duuske \ dweske | duske / duuske; buuntsje \ bwentsje | buntsje | buuntje en bruudsje \ brwedsje | brudsje / bruudje. (oastelik van Valkeberg vlt hie ouch nog n s weg). De ie-klank geuf: twie \ tjwe | twi / twie en mie \ mje | mie / mie. Es se diech dat bekieks ziet oos Limburgs plat, mt zien klankspectrum, bs waal logisch inein.

  De Gulp
De Gulp (Frans: Galoppe) ies 'n sjnelsjtruimende ziebaek van de Geul, die vanoet Belsj door t heuvelland sjtruimp. In de Romeinse tied woort de naam gesjpeld es ''Galopia'' of ''Gulippa'', dat klein geul of bovebaek beteikent. Vanwege t krunkele van de baek ies de lengte neet sjuus te bepale, ze bedreug ngevaer 22 kilomaeter van brn tot monding.
De Gulp ntsjpringk tsje Hommerig (Hombourg) en Montse in Belsj op 'n terrein dat in de volksmond ''Gulpe'' ht. In diet gebeed voge ziech 'n paar brnne bie-ein en get beekskes debie mt name es de ''Beriliere-baek'', de ''Mabroekerbaek'' en de ''Remersdaler baek''. n Brn borrelt dks op vanoet 'ne pool. 't Water passeert dan 2 watermeules en de kesjtile Veljaeren, Obsinnich, Teuve, De Draeck en de Hoof. Euver de Nederlandse grens lp ze door Sjlenake, langs de Groate bsj, door Beutenake, Waterop, Billinghoeze, Euverem, de Forellekwekerie, Kesjtil Neubourg, nao Gulpe. In diet drp, dat nao 't reveerke ies geneump, mondt ze in de Geul oet. In Gulpe drijt ouch 'n watermeule op dees baek. 'ne Beknde vsj dae in de Gulp veurkump ies de beekforel.

Wisjegrach
In Hlsberg bevingk zich n krusing Sjoalsjtraot mt de Raodhoessjtraot-Wissengracht (sjtraot). Op t ing van dae ltste waeg bevingk zich, gans allein, midde in de glooiende velder, dn iwenouwe haof Wisjegrach. t Ltste sjtk waeg is eigelik n grb of haol waegske. t Lp rechsjtreeks nao de groate paort van n carr-vrmige, gesjlote boerderiej. t Oudste gedeilte is opgetrokke oet zjwoar mergelblk, gedk mt n sjilddaak. Aan ein zie zrge sjteunbaere veur vl sjtevigheid en sjtatigheid. Ander vleugele van de haof zint geboewd van baksjtein, deils mt sjpeklaoge. 't Tegewoordig woonhoes zou in vreuger jaore 'n jachhoes zin gewaes. Op kaarte oet de 16e iw weurt t good betiteld es ''Wasrad'', 'n iw later es ''Wusgrach'' en op 'n gemeintekaart van Hlsberg oet 1870 es ''Vissengracht''. Bie Wisjegrach ntsjpringk de, vermoedelik hie nao geneumde, Bisebaek (Bissebeek), die richting Wienesrao en Zjwier sjtruimp. n Paar kilomaeter wiejer zal ze dao same mt de Hlsbergerbaek in de Gelaenbaek oetmonde.
Wie keuningin Beatrix in 2004 n oetsjtepke nao Zuud-Limburg maakde, brach zie 'n bezeuk aan Wisjegrach, dat n karakteristiek veurbeeld (monument) is, van eine historische, in n prachtig heuvelland ligkende, Limburgse haof.
 

Walem
Walem is 'n gehuch in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. n Klein sjtkske lik in de gemeinte Voelender. De plaatsnaam kump van waal en heim. Waal zou knne aafsjtamme van t Latiense vallo of vallum, dat mt wal umgeve of umwalling beteikent. Theodoor Dorren verklaort waal es vallo, in de beteikenis van hir of chef. t Suffix heim wies op n ouw nederztting. In archieve ies Walem oet de 13e iw beknd. n Deil van de boerderieje en hoezer, woa nder dr haof Walem oet 1626, bevingk zich aan de Sjteinsjtraot (richting Sint-Piter in Valkeberg). In 'n gebsjke hie, op dr Goudsberg, zint de fundamente gevnge van 'ne Romeinse wachtaore. Dr waeg zou 'n sjtk van de Romeinse hirbaan zin gewaes, van Boulogne-sur-Mer euver Tngere via Mestreech nao Heerle mt Klle es einddoel. Allewiel aangeduud es de via Belgica. Op 'n krusing sjteit 'n witgekalkde mergele Mariakapel oet 1828. De ander beboewing bevingk zich aan weerszie van dr helling Walemerwaeg. Tsje de hoezer sjteit ne (gerestaureerde) waterpt, in n huuske mt zaaldaak, woa de luuj va Walem iwelank t water ginge haole. Dat gebeurde tot 1920.  

  Gehuch en dorp (1)
n Gehuch ies n klein dorp of nederztting op 't platteland. Saer 't ing van de 3e iw, wie de Romeine ziech op 'n aantal sjteunpunte houwe truukgetrokke, bleve hie en dao primitief  gemeinsjappe besjtoon. De oudste nederzttinge op 't platteland in Limburg, woavan oudheidkundige vndste getuge, beginne in de Frankische tied. Plaatsname wieze dks op 't soort ntginning van terreine. Zoa-es bv Bellet in de gemeinte Vaols van ne berkebsj, Holset van ne hlsbsj en Kelmont van ne kale berg zouwe aafsjtamme. Plaatsname mt 't suffix raad, raat, rot, rao(t), rade, ret, rode of der goon truuk nao gerooide plek in 'ne bsj. bv. Hoebelrao, Weusterao, Heieret, t Roet,  Bngelder, Wielder en Voelender. De achtervoogsels ing, ingen, heim, em, um, hoeze en hove wieze nao 'n gehuch of drp op 't domein van 'ne bepaalde eigenaer. Dees gehuchte (drper) zint dks van Miedeliwse oarsjprng. bv. Houtem (nederztting in 'ne bsj), Brokem (nederztting in 'n brook, moerassig gebeed), Geulem (hoezer aan de Geul), Sjtkkem (weuninge in ne bsj), Raotem (combinatie van raot en heim), Bergenhoeze (hoezer op ne berg), Terlinge (bie de linge).

Gehuch en drp (2)
Lintgehuchte zint nederzttinge mt versjpreide beboewing langs eine waeg. Weurt de beboewing diechter bie-ein (ingebreid) en oetgebreier, dan kalle vr van n drper. Zoan lintgehuch (bv Sjtrch, Sjtraobaek) greujt dan nao n lintdrp (bv Beutenake, Raor) en ng later door nao n sjtraotdrp. (bv Sint-Gerlach, Ransdel). t Versjil ies neet precies aan te geve. Weurt zoan nederztting n eige parochie, dan hbbe vr mt n krkdrp te make (Oud-Valkeberg, Sjulder). n Drp of gehuch kn ouch n buurtsjap zin, meh dan hurt 't bie 'n groater plaats. Nao de gemeintelike herindeilinge van 1940 en 1982, ouch umdat ze mt hun beboewing aan de groater plaats zint vasgegreujd, zint vl gehuchte buurtsjappe gewore, bv Sjoanbrn (Sjin), Etenake (Wielder), Groat en Klein Haasdal (Sjummert), Griezegrbbe (Nuth), Termaar  (Mergraote), Dolberg (Klumme), Sint Piter (Valkeberg). In n sjtad of groater drp weure dat dks wieke geneump. Veurbeelde van aaneingegreujde drpkes tot agglomeraties rnd n groater plaats zint: Mestreech, Heerle, Zittert, Gelaen, Landgraaf en Krkrao. Umdat vl drper en gehuchte truukkieke opn eige historie, ies t good dat de meiste hun eige plaatsnaambord hbbe maoge houte!

Ingwege en Kuiteberg
Ingwege en Kuiteberg zint buurtsjappe van Sjin-op-Geul in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. Tot 1982 laoge ze in de gemeinte Wielder. De twi gehuchte tlle allebei zoan 10 boerderieje en hoezer. Vanoet Ingwege begint dr 22% klum van dik 500 maeter nao 't gehuch Kuiteberg. Dae berg is beknd (en berch) bie de rennersj in de ''Amstel Goldrace'', ''Europese- en Waereldkampioensjappe''. Langs dr waeg lik dr ingank van de groeve ''Keuteberg'', woa door de Romeine al mergelkalk woort gewonne um 't land te bemste en veur 't make van plaosterkalk. Veur 't begin van de beboewing baove-n op dr berg sjteit in n wei 'n ouw mergele sjuur mt n sjilddaak. Wiejer ligke d'r 'n paar vakwerkhoezer en sjteitr  'n sjmeediezere waegkruus woa t crucifix, aan de dweersjsjtang, geflankeerd waert door ambachgereidsjap: 'n ldder, 'n mets en 'n pitsjtang. In vreuger tieje haolde zoawaal de luuj van baove-n op es van nder aan de berg 't drinkwater oet dr ''Grnzelept''. t Water oet dees brn borrelt en sjtruimp in de Geul, die zich hie door de baende krunkelt.

Sjtrch
Sjtrch is n gehuch in de gemeinte Valkeberg. De hoezer en boerderieje, woavan n paar van mergel, ligke in lintbeboewing langs d'r provinciale waeg tsje Oud-Valkeberg en Sjoanbrn. Ziewaeg, die op de hoofsjtraot oetkmme heisje Lutewaeg en Grachsjtraot. Dr Lutewaeg zou vreuger n route nao Luuk zin gewaes. De Grachsjtraot lik aan de voot van dr Soesberg. t Natuurreservaat de Gilender haet hie zien beginpunt en eindig in Sjulder.
Sjtrch waert allewiel dks gezeen es 'n ngerdeil va Sjin. Vreuger waor t 'n eige hirlikheid, die woort 'verheve' in 1383. Dit doerde tot  dr Franse tied (1795). Dr hir van Kesjtil Sjaloen neumde zich hir va Sjtrch. nger Napoleon kaom Sjtrch bie 't kanton Valkeberg, meh vanaaf 1800 woort 't 'n zelfsjtendige gemeinte. Op 1 januari 1878 hurt 't gehuch bie de gemeinte Sjin op Geul en es die in 1940 opgeit in de gemeinte Valkeberg-Houtem, waert Sjtrch n buurtsjap. Es me zich de historie bekiks, is 't vraem, dat r  allein n sjtraotnaambord mt  Strucht aan ne lanteernpaol hingk. Eigelik zou Sjtrch, gezeen de historie, n eige  plaatsnaambord verdene!   

Kapel
n Kapel ies 'n vriesjtaond gebuuwke, woain ziech 'n altaar mt 'n kruusbeeld of 'n beeld van 'ne heilige bevingk. Ein kapel(ke) ies 'n plek veur devotie. De bezeuker sjtiek 'n keertske aan en zaet 'n gebed es dank veur 'n verkrege guns of veur 't vinge van hoop, innerleke rs, sjterkde en mood in probleemsituaties.
Dks ies zoan kapel geplaats op krusinge van waeg. Dat zint de veld- of weegkapelkes. De meiste kapelkes, veural te vinge in 't zuje van Limburg en euver de grens in Belsj, zint gewiejd aan Maria. Ander heilige in minder maote bv.: Anna, Hubertus, Jozef, Rochus, Antonius, Heilig Hart.
In Valkeberg en umgeving sjtoon dr ouch de nudige. De meiste zint van mergel opgetrokke zoa es de Mariakapelkes in Walem, Oud-Valkeberg en Berg. De twi ltste in neo-gotische sjtiel. In Houthem sjteit n Martinuskapel; in St. Gerlach n mergele Gerlachuskapel en n baksjteine Mariakapel.  In Sjtraobaek n kapel van de Heilige familie (mergel). In Brookhem tegeneuver de kerk sjteit in plaats van de veurmalige mergele kapel noe n houte minikapelke. Iezere haet n Lourdeskapel en Sjoanbrn n Mariakapel van kundersjtein.

De Bookvink
De bookvink (Nederlands:vink) ies oze meis veurkmmende vink in tuine, parke en gebsjkes. 't Veugelke, van ongevaer 15 cm, ies herknbaar aan de dubbele wiete vleugelband op allebei de vleugele. Bie t vlege vlt de wiete boetesjtaart op. 't Menneke ies kleuriger, mt 'ne wienroaje boek en ne kasjtanjebroene jas dao-umheen. De kruun en nek zint leieblauw. De sjtuut ies greunechtig. 't Vruiwke ies minder opvallend oliefbroen gekleurd, waal ouch mt de wiete bendsjes op de vleugele. Vinke ete veurnamelik zdsjes, daoveur hbbe ze ne dieke sjnavel. In de vlch make ze 'n golvende bewaeging. Boete 't breuiseizoen leve ze dks mt ander vinke in groepe. De gesjlachte zint dan sms gesjeie. Bie t zinge hurs se herhaold twink-twink. De zoa geneumde opvallend krachtige vinkesjlaag besjteit oet ummer 'n zelfde gruupke van 'n tintal toane,  n luiperke mt op t ing 'n sjtiegend "tjoe-ie-o". Dat doert zoaget 5 seconde, sms 10 kir per minuut. Dao besjtoon plaatselike dialekte (variaties). De bookvink maak zien nske gaere vrie lig in buim en sjtruuk. De 4-5 eikes varire van broen gevlek tot wiet. Jnge weure gevoord mt insekte.

Hikerbeek
De Hikerbeek ies n buurt en n beek. De beek sjtruimp vanaaf Klumme door de Hik riechting Valkeberg.  t Allerltste gedeilte van die beek, die in Valkeberg in de Geul zal oetmonde, dreug de naam Sillebeek. De grb daovan sjteit in de zomer meistal drug. t Ies n drugbeek of regebeek, woa allein water in sjtruimp es t hel regent en es in de winter vl sjni geit doaje. Tegewoordig loupe de ltste 250 maeter door rioolbuze nder de grnd nao de Geul. Tot 1940 fungeerde de Hikerbeek (Sillebeek) es grens tsje Hlsberg en Sjin op Geul (Sint Piter), ter hugde van de Reinaldsjtraot.
De buurt Hikerbeek ies geneump nao dees beek en ies gelege ten noorde van de krusing Sint-Piter en achter t sjpoor.  De oudste sjtraote heisje Hikerbeekweeg, Hikerbeeksjtraot,  Herkenbrokerweeg en de Goudsberg. In 1952 kmme dao de St. Jozefsjtraot en de St. Nicolaassjtraot bie. In de jaore 90 van de 20ste iw weurt n groate woonwiek geboewd op t veurmalig land van Kenge van St.Piter en dan ntsjtoon de Barbarasjtraot, de Sillebeeksjtraot en de Greungrachsjtraot. De actieve buurtvereiniging Hikerbeek besjteit mi es n hauf iw.

Sjtoekrenner en ander oetdrkkinge.
Euver fietsrenne, kampioensjappe, rennersj, Tour de France en ander wedsjtrieje op de waeg en op de hellinge in t heuvelland  hbbe de geztter de ltste maonde vol gesjtange. t Good woord veur wedsjtriedfietse ies fietsrenne. Daegene dae fiets ht fietsrenner of renner. De term wielrenne ies eigelik vertaald Hollands. Dao besjteit n leuk woord, dat in gans Limburg gebruuk weurt, veur emes dae neet zoa good ies in dat hel fietse, namelik: sjtoekrenner of sjtkrenner. Zoa-emes fiets dus eigelik tamelik nreigelmaotig, mt sjtuuk dus, sjtoatentaere. Emes dae veerkentig fiets deit t ouch sjlech. Sjtoempe ies mt krach de trappersj nao ndere duje, zaet de Belsj. Es se gooj bein hbs of in de boter traps, dan lp t gesjmeerd meh hbs se pap in de bein, dan geit t sjtief. Ouch in de fietsrennerie weurt, sjuus wie in Carnavalsoptochte euver loker gekald. Lit ne renner de andere van ziech wegvare, dan creert r n look en maakr de achtersjtand wir good, dan haet r t look toegevare. Kumps se op ne berg neet mie veuroet en alle andere passere diech, dan sjteis se geparkeerd.

Maria-Magdalena ies 'ne katholieke heilige. Zie sjloot ziech aan bie de volgelinge van Jezus Christus en waor ouch aanwezig bie zien sjterve aan t kruus. De wir opgesjtange Jezus zou es irsjte aan hr versjene zin. Rnd 40 n. C. zou Maria Magdalena same mt nog andere in Stes-Maries-de-la-Mer in Zuud-Frankriek aangekmme zin.
Al praekend door de Provence kump Maria Magdalena in de pelgrimsplaats La Ste-Baume. 33 Jaor zal zie hie, es kloezenaerster doorbringe in 'n grot, die ziech op 945m hugde in 't massief de la Baume bevingk. Vanaaf de 1e iwe weurt de plek 'n baevaartsoord. De relieke van de heilige bevinge ziech rechs neve-n t altaor in de grot. Volges 'n oud gebruuk sjtapele verloofde sjtller op weeg nao de grot 'n aantal sjtein opein. 't Aantal sjtein geuf aan wievl kinger 't paar later zouwe wille hbbe.
Hre fisdaag (namesdaag) weurt gevierd op 22 juli. In de beeldende kuns weurt zie aafgebeeld es 'n vrouw mt lang roa haore mt n parfumflesj in de heng.
Limburgse maedsjesname, die 'n aafkorting zin van Magdalena: Madeleine, Magda, Maj, Leen, Lena, Laen.

Juli
In deze maond ies t volop zomer. Allerirsj tunt dat de temperatuur. Sjmrges lekker friesj werm, sjmieddigs heit en mesjiens keul in de sjim. Tenminste es t waer mtwrk. De korevelde sjtraole geel, de aore ziete vol. Mijmesjiene make dao n eind aan. Vl soorte greunte liegke in de winkel.  De vakanties zint aan geng. Juli haet ziene naam te danke aan de Romeinse keizer Julius Cesar, dae in deze maond ies gebore. In de tied veur hm heesj dees periode Quintilis. t Waor de viefde maond van t Romeins jaor.  Karel de Groate zag Hevimanoth of Huimaond. De Franse republiek gebruukde de naam Messidor of ougsmaond veur de periode tsje 19 juni en 18 juli. De naam Dndermaond sjpriek veur ziechzelf.
Op 15 juli vlt de fisdaag van sint Jaokob. Deze apostel weurt verird in de pelgrimsplaats Santago-deCompostela in Sjpanje. Op sint Jaokob hurt t kore in de sjure te liegke. Es t op daen daag regent, zeivert t nog virtin daag door. Ng erger weurt t es t op 20 Juli, sint Margriet, regent. Dan zal t 6 weke blieve ziepe. De daag weurt ouch Maria-ziep (Margriete-ziep?) geneump. In t Holland zgke ze Pisgriet.

Rembrandt van Rijn
In 2006 weurt de 400e geboortedaag van de Nederlandse sjilder Rembrandt herdach.  Rembrandt Harmensz. Van Rijn weurt op 15 juli 1606 in Leide gebore. Hae ies de topsjilder en etser oet de Gouwe Iw. In zien leve ies r al beroemd. Hae ies t 8e kind van meulenaer Gerritsz. Van Rijn. Aanvankelik zou Rembrandt ouw tale goon sjtudere aan de universiteit. Hae sjtop vvel mt die sjtudie en geit in de lir bie sjilder van Swanenburgh. Later ouch nog bie Pieter Lastmann in Amsterdam. In 1625 geit r wir in Leide wone en wrke.  Es r ndanks succes in 1657 failliet geit, ntwiekelt ziech bie hm de eigezinnige sjtiel. Van epische en riek opgezatde sjilderinge verandert dat in geconcentreerde interpretaties van  biebelse verhaole. Ouch ies n kentering ziechbaar van riek gedetailleerd nao sjtil en allein. De actie geit nao de achtergrnd, de ruumde weurt egaler um n frntaal wrking te kriege. t Hollands fantasielandsjap greujt nao n karakteristieke en realistische Hollandse wiedsheid mt atmosferische klaorheid.  t Rembrandtiek leech ies karakteristiek en weurt later nao hm geneump.  Zien beroemdste werke zin: De Nachwach, Saskia,  Zelfportrt, De opwkking van Lazarus, De anatomische ls van professor Tulp en de Sjtaolmeistersj.

De berg in
Oats, ongevaer 80 mieljoan jaor geleje, veer kieke neet op doezend jaor, loog de plek woa noe Valkeberg liek, aan de zi. Daovan getuug n massa fossiele in de berg. Ein van de groatste die veer ntdk hbbe ies ne reuzesjildpad van eine maeter lank. In 1770 vnge ze in n Mestreechse grot de kop van eine maashagedis. Hae kreeg de naam Mosasaurus. Dae zou ein lengde van 20 maeter gehad moete hbbe.
In de berg ies ein konsjtante keul temperatuur van rnd de 9 grade. Es t boete bove de daartig grade ies moes se neet vergete um eine trui mt te numme. Dat weurt waal ins flot vergete. Allewiel hurt  fietse ouch tot de recreatief activiteite in de berg. Dao zint speciaal mountainbikeroutes oetgezat. In Valkeberg vingk saer ein paar jaor t bergcriterium plaats, woa n aantal beknde fietsrennersj aan mtdoon. Belangriek ies: gank noats znder ne ervare gids de berg in. De nderaerdse waeg zint koom hrknbaar en zoa kns se mekkelik verdwale. ne Mobiele telefoon haet gein bereik.  Nog n waarsjuwing: bie n fis drink ziech beer en wien binne lekker weg. Bie t boetekmme, in de ope loch, tref diech waal t menneke mt dn hamer

Januari 1
Januari ies de naam veur oze irsjte maond van t jaor. De naam sjtamp van Janus, n Romeinse godheid mt 2 geziechter. Ein oud dat achterum kiek en ein nuujt dat nao de toekms kiek.  Ouch de tegesjtlling vrae en oorlog sjleit dao-op. Smmige zagte dat januari 4 geziechter houw en op dees meneer de 4 seizoene,  de jaorgetieje, veursjtlde en bewaakde.  Janus haet es attribuut ne sjleutel in de heng.
In vl sjpreekweurd en gezkdes kump t veursjpelle van t waer tot uting.  De maond  maog neet te naat en te zach zin vertlle de volgende gezkdes: Januari vl rege bringk winig zege;  Zoa es januari zoa ouch juli;  Barsj januari neet van kou, me ziet in de ougsmaond in de rouw.
Neve fiste bleef in dees periode  tied  euver um te prakkezere en  te kalle mt collegas en bure. Op nuujjaorsdaag goon verrasje waor dao n gooj gelegenheid veur.  Me wunsj ziech van harte zalig nuuj jaor toe bie t drinke van n glaeske en t ete van waffele of  oliebl.  Dat gebruuk ies tot noe toe ummer zoa gebleve: ederein dae ziech in de irsjte week tegekump wunsj ziech zalig nuuj jaor! Bie deze 

Januari 2
De maond januari weurt ouch waal louwmaond en wintermaond geneump. Dat ltste, umdat t de koudste tied van t jaor ies. Karel de Groate haet deze naam verzonne.  ne Variant ies sjnimaond.  Meh ndanks dae sjni en die kou blief dr vl wermde bewaard. Door die ies- en sjnilaoge weurt tegegegange, dat zdsjes, eier, poeppe en wortele te vl wermde zlle oetsjtraole. Luuj ammezere ziech in de sjni mt sjleije, keije, sjnibl goaje, skie, langlaufe  en wandele um daonao gezellig bie-ein te ziette bie t leech van de ope haard, kachel of verwerming. De ouw Germane kalde van de Woufs- of Thorsmaond. t Gezkde: Lever  ne wouf in t veld (dae van de hnger en kou op muuskes jeug) es n ploog, zal dao waal nieks mt te make hbbe.
Oarsjprnkelik houw t jaor 10 maonde en begoes mt mirt. De Romeine vnge vvel dat de winter n periode znder maonde waor. De 2e keuning van Roame, Numa Pompilius, haet  dao januari en februari biegevoog, die zoa de ltste twi maonde van de Romeinse kalender vrmde. In gewoon jaore begint januari op dezelfde daag van de week es oktober en in sjriekkeljaore op dezelfde daag van de week es april en juli.

Vesting
n Vesting ies ein mt verdedigingswerke beveiligde en versjterkde plaats. In t Mieddelnederlands besjteit t woord veste, dat bolwerk oetdrk. Ziech vestige beteikent  ziech neerztte, sjtiechte. t Woord liekent ouch op ves, dat eigelik gewoon besjerming beteikent. Of dat noe tege de vijand ies of tege de kou. De verdedigingswerke, die n plaetske moete besjerme, besjtoon oet walmoere, oetkiektores, aafsjleetbaar poorte, deure, getraliede of toegesjlage vnstere. Rntelum hlt n grach de ngewunsjde bezeuker op aafsjtand. Es n beek of rivier in de buurt liek, weurt dao grif gebruuk van gemaak.  Ophaolbrgke liegke allein euverdaag plat en dat allein veur inweunersj en gecontroleerde gaste. Al ies zoa geboewd en gepland, dat de vijand mt gein meugelikheid de boel knt veruivere. Sjnachs weurt al aafgesjlote. Wachtersj loupe rundes en houwte n oug in t zeil. De sjtrm lp tege de vesting weurt dan gezag (en gehoop). n nnumbaar vesting hlt ummer sjtand.
In Noord-Afrika en in Arabi liegke vergeliekbaar beveiligde plaatse. Dat zin de kasba.
t Sjtedsje Valkeberg ies n beknd veurbeeld van n hil sjtrategisch geboewde vesting. In ein biebehurend artikel in diet geztsje weurt oetgelag en  getund, wie de 16e iwse cartograaf, Jacob van Deventer, de vesting Valkeberg in 1550 hil precies haet oetgeteikend.

Wolfgang Amadeus Mozart
2006  ies oetgerope tot Mozartjaor, umdat deze beroemde componis gebore ies op 27 januari 1756,  250 jaor geleje. De peuter Wolfgang geuf bliek van groat musicaal talent. Es zien zuusterke Nannerl, pianolsse krieg, begin r te improvisere op de piano. Es veerjaorige kleuter sjpeelt r al sjtkskes veur. Twi jaor later componeert r zien irsjte werk. Umdat vader-musicus, Leopold Mozart, zien kinger n gooj toekms toewunsj, make ze gedrie ne toernee door Europa, dae mt nderbrekinge bekans 10 jaor zal doere. Zoa kump de familie in Mnche, Wene, Paries, Londe, Den Haag, Brussel en Itali. Es 13 jaorige weurt Mozart concertmeister bie t orkes van de aartsbiesjop Sigismund. Hae verdeent dao nieks mt, meh ies waal vrie um te reize en oetveuringe te geve wie r wilt. Van zien 16e  tot 21e jaor zal hae waal betaald kriege, meh t vrie reize ziet r dan neet mi in. Op n gegeve moment haet Mozart geine zin mi in sjroapsjmeerderie tegeneuver zien opdrachgeversj en probeert ziene eige weeg te goon. Hae krieg t dan financieel hil lestig, meh componere blief r doon in alle situaties. In december 1791, nog gein 36 jaor oud, sjtrf  Mozart, meh ziene prachtige muziek zal ummer blieve leve.

Februari
Dees week begint de maond februari. De maond tlt drie jaor achterein 28 daag, in t veerde 29 daag.  Diet kump door t feit dat t aantal daag in  n jaor eigelik 365   bedreug. Dat weurt dus eder 4e (sjriekkel)jaor gecompenseerd.  t Woord Februari kump waarsjienlik van t Latiense februare, dat reinige beteikent. De Romeine brachte vreuger reinigingsoffersj veur de zung van de luuj. De naam zou ouch truuk knne goon nao de bienaam van de Romeinse godin Juno: Februa. In oos land weurt dees maond ouch sjprokkelmaond geneump. Sjprokkel beteikent dorre  tak. Vanwege de vreeskou breke de dor tekskes  mekkelik aaf . Erm luuj ginge vreuger in dees periode dr op oet,  um sjanse te zeumere veur t haardvuur.  Karel de Groate neumde Februari de horning of sjliekmaond. Hor beteikent sjliek. Andere verklaore dat hor sjleit op de  horne (heun of gewei), dat de herte in dees weke kriege.  In de Franse Republiek woort de periode van 20 januari tot 18 februari  Pluviose of regemaond geneump. De name: vrouwemaond, Sol- Jol- Goja en Fostugangsmaond zint vreuger ouch waal gebruuk. n Ltste benaming ies gekkemaond en dat wies nao vastenaovend natuurlik, dae ummer in Februari vlt.

Leechdaag en Valentiensdaag
Dn 2e februari, op t fis van Maria leechms  of Leechdaag, dat n kerstening ies van n oet de klauwe geloupe heidens fis, weure keertse gewiejd, die thoes besjerming beje tege nwaer en noad.  Bie t heidens fis ter ire van de God Pan, Lupercalia geneump, lepe jnges naaksj door de sjtraote van Roame, mt in ein hand n mets,  woa ze geite mt gesjlach houwe um te offere en in de ander hand n sjmiek woamt ederein, dae ze tegekaome, ze gepiezeld kreeg.  In de volkse waerknnis sjpeelde leechms ouch  n rol.  Geuf leechms kliblaad, Paosje dk mt sjni t paad. Es op leechdaag de zn sjient op dn tore, mt de sjiper de rte (wintervoor) beware.
 Op 14 februari  ies Valentiensdaag,  van oarsjrng n Ingelsj gebruuk. Leefdespare geve ziech op dezen daag get mi aandach in de vrm van n kaart,  e bleumke  of n ander gepas cadeau. In de 14e iw waor t t fis van verloofde sjtlle. De tegewoordige cultus ies begoes in Amerika en saer de jaore 90 commercieel n succes. n Vergeliekbaar gebruuk in  Limburg vreuger waor dat op 1 mei, es de jnges ziech nderein de meileefste, huwbaar maedsjes, verdeilde.

Biejemeis en blauwmeis
Meize zint klein, acrobatische veugelkes mt 'n korte sjnevelke. Menneke en wiefke zint geliek gekleurd. In de winter zjwerve ze in gruupkes rnd. Twi beknde inheimse meize zint de biejemeis (Koolmees) en de blauwmeis (Pimpelmees). De biejemeis of biemeis  ies de groatste van alle meize, ongevaer 14 cm mt 'n gewiech van 16-20 gram. Kop en haus zint glimmend blauwzjwart mt wiette wange, gaele boek, zjwarte band euverlangs in de miedde. De bovekant ies greun-blauwgriesechtig.
De Blauwmeis ies kleiner, ongevaer 11 cm groat, mt 'n bleu kepke of mtsjke, vleugelkes en sjtaart. Wiejer haet 't wiette wengskes mt 'ne zjwarte ougsjtreep en 'ne zjwart-blauwe rink in de haus. Kael en kin zint blauwzjwart. Achter t kepke bevinge ziech n wiette nekvlek en bendsje. De rk ies greun-griesblauwechtig, 't buukske geel. Meize leve in gebsjkes, parke en tuine. Hun nskes boewe ze in boumloker, sjplete, brevebsse en nskeskes. Um voor te zeumere hange ze dks ndersjtebove aan tekskes of voorblkes te bengele. Dat voor besjteit oet insekte, sjpinne, poeppe, znnebloompitte en neutsjes. De zank van de biejemeis klink es pink-pink en variaties op 'n zaegend tieta-tieta-tieta. De blauwmeis flt tsie-tsie, gevolg door 'ne lange fiene triller. 

Vastenaovend
Op de veuraovend van de vaste vlt t  fis van vastenaovend.  Dees volksviering geit truuk nao veurjaorsvieringe van de Germane.  Ein van de knmerke waor t ziech verkleije en t nttige van vl ete en drank.  Ziech n mmbakkes opztte gebeurde al bie de Romeinse narrefiste, die op 17 februari plaatsvnge. ne Andere vl gebruukde naam ies carnaval. Dat zou sjloon  op de  Latiense weurd carne=vleisj en vale= adieu. In de vaste moet me ziech dus de luxe van vleisj ntzgke. Carnaval kn ouch aafgeleid zin van Carna, n diekke Romeinse godin, besjtuurster van hart, lever en ingewande. Ter ire van hr koes te nieks betersj doon es lache, ete en drinke. In de 12 iw woort mt de vastenaovend  n blauw sjuut of narresjeep gesjlp van Aoke via Mestreech nao Tngere. Op t sjeep sjtinge rieke  weversj, die de bleumkes boete zatte mt sjpas, branie en euverdaad.  ne Limburgse boer wol die beheidskrimersj  n lske lire en lanceerde t idee um  n eige sjeep op raar, van plaats tot plaats te laote vare.  Hae wol bewieze, dat weversj sjuus zoa good wrkluuj waore. t Woort n groat succes. Euveral woa t sjeep aankaom woort gedans en geznge op de muziek van sjpeelmanne.

Vaste
Op esjelegoonsdig ies de sjpas um en begint de vastentied dae doert tot de Paosje. Luuj hole dan in de krk n esjkruuske, ten teike van boete of vaste. Vreuger waor dae vastentied van virtig daag bes waal sjtreng. Sjtller bv, die verkiring houwe mochte ziech zs weke lank neet treffe.  t Gebruuk van de  virtigdaagse vasteperiode binne de Katholieke kerk besjteit saer de veerde iw. Vaste waor allein verpliech veur volwassene tsje de 21 en 60 jaor.  Die mochte dan mer eine volle maoltied per daag ete. In 1950 is dae reigel aangepas aan de laefumsjtandighede van de luuj. Kinger hoofde neet te vaste, meh die sjpaarde waal babbelaere en andere sjloek in n vastetrmmelke. Op de zndige woort dn inhoud dan umgesjot en alles  achterein opgegete tot ze dr bekans krank van woorte.  Saer 1967 weurt allein nog mer gevas op Esjelegoonsdig en op Goje vriedig.  t Gebruuk van vaste geit ouch truuk op de veurjaorsreiniging. Um t lief te ntdoon van alle gieftige sjtoffe, euvergebleve van t zjwoarder ete in de winter en woavan de veurjaorsmeugigheid n teike ies, weurt r  ne tiedlank minder en liechter gegete.

Mirt
Mirt ies oze lentemaond! De duustere winter ies eindelik um. Vr maoge  wir veurzichtig beginne te bttele in de tuin of gewoon effe in t zunneke ziette um de bleike binnekleur van t geziech te   verdrieve.  Meh vr maoge neet te vreug jubele. t Sjpreekwoord zaet neet veur nieks: Maart reurt ziene sjtaart en mt dae sjtaart weurt t ing van mirt bedoeld!  Meh wat zeker ies, knuupkes versjiene op de sjtruuk en t graas kleurt al get greuner. nder hgke sjteit, sms versjtop, t klein mirts viulke. Es se diech de meujte deis um te buke, ruuks se dat metein. Heerlik!
Bie de Romeine waor Mirt de 1e maond  en ziene naam haet t te danke aan de god Mars, de sjtamvader van Roame. Karel de Groate gebruukde de naam Lenzinmanoth, wat lenge beteikent.  Op de 21e, es officieel de lente begint, weure de daag  wir langer es de nachte. Vanwege de mirtse buje zgke de Franse Ventse, dat windmaond beteikent.  De 19e  viere vr de namesdaag van Sint Joep (Jozef), petroanheilige van tummerluuj en hoesvadersj. In Zittert vingk dan eder jaor de Sint Joepmert plaats.  

Bievooglike naamweurd
In  t dialek gebruke veer dks, sjuus wie in t Nederlands, n bievooglik naamwoord. Meh lt op, in t plat hbbe vr daobie mt woordgesjlachte te make: mannelike, vrouwelike en nziedige zelfsjtendige naamweurd. De bievooglike naamweurd weure daobie aangepas (verboge). Get veurbeelde: eine greune jas (m) ies in t Nederlands: een groene jas; ein greun taofel (v) /een groene tafel; dae greune fiets (m) / die groene fiets; t greun vaeske (o) / het groene vaasje. Wat opvlt ies t versjil  eine versus een, dae tegeneuver die; dees tege deze en waal of neet n  e achter t bvnwoord. Dat versjiensel van woordgesjlachte ies knmerkend veur oos dialek en dat maoge vr  noats verlore laote goon! vvel mt  die verbuiginge weurt  dks gefoeteld! Mesjiens umdat vr ouch vl Nederlands hure? f umdat vr vanoet t AN vertale! Beter neet doon! Dan liegke fuitsjes op de loer zoa-es: deze week (moet dees week zin, n vrouwelik woord, want t ies ein week); blauwe ouge (good ies: blauw ouge); t nuje leedsje (good ies: t nuuj leedsje), t kleine bleumke (good ies: t klein bleumke);  ein officile  receptie (good ies: officieel receptie). Kritisch blieve dus!

Tuin
ne Tuin of ne gaard ies 'n umsjlote sjtk grnd. Tuin kump van 't mieddelnederlandse tun, wat vlechwerk beteikent. 'n
Tunehgk ies 'n umheining gemaak van gevlochte tek. 't Woord gaard woort veural vreuger dks gebruuk in plaats van tuin. Gaard kump van gaerde (tuin) en gaert (ingesjlote ruumde). Allewiel weure de sjtkskes eige grnd, die achter de hoezer liegke meistal tuin geneump. Ng 'ne andere naam, dae hie en dao gebruuk weurt ies haof of hoof. "n Blomehfke ies 'n speciaal blomeheukske in 'ne groatere tuin.
'ne
Koalh'f (koalhaof) ies 'n apaart tuingedeilte, woa de greuntes weure gekweek. Smmige luuj zegke ouch waal moostem (moestuin).  De Koalhf  kriet allewiel wir vl aandach, want me wilt wir eige keukekroed hbbe. Daoneve ies de sjmaak van friesj geplkde  sjla, sjpoor of boane neuvertroffe!
Noe vr t toch euver haof hbbe. Haof zgke vr ouch tege n boerderie. Liegke rges mirdere biejein dan zaes se hf. In Berg liek n sjtraot, die ht  Achter de hf. Wiejer besjteit 'r nog 'n
krkh'f (krkhaof). Dat ies 't sjtk grnd, rnd de kerk, woa-in de doaje begrave liegke.

Iesheilige
Iesheilige ies de naam van n paar daag in mei woa t wat t waer betref hil wiesselend kn zin. Oet ervaring weite vr dat t dan gaer nog deit vreze (sjnachs). Fruittelersj en boere houte dees daag hun hart vas. De waersjberiechte weure mt reigelmaot beloesterd, want weurtr vreze veursjpeld, dan moete dr maotreigele genmme weure um t jnk gesjprote gewas te besjerme.
Veur t zelfde geld geuf t dees periode ouch zomerse temperature, zoa es bieveurbeeld in 1998. De naam iesheilige kump van t (vrees) waer en van de veer heilige, die dees daag weure herdach. De 11e, 12e, 13e en 14e mei viere de heilige Mamertus, Pancratius, Servaos en Bonifatius hunne namesdaag. Hauf mei  maoge dan eindelik alle geveulige plante, potplante, cactusse, einjaorige en zomerbleujersj nao boete, want de iesheilige hbbe de zomer aangekondigd!
De meimaond ht ouch bleuj- of wonnemaond, van winne gewonne, vanwege de herlevende natuur. De Romeine zagte Majus. Maja waor de mam van Mercurius. De Franse republikeine neumde de periode van 20 april tot 19 mei Floral of blomemaond. In t oud-Duutsj beteikent maid, meid, maedsje. De maond mei ies van de maetekes. In de krk de maond van Maria.

Hoes en huuske
De beteikenis van t woord hoes ies n geboew, woa-in se kns wone of woa in me bepaalde activiteite verriech.  t Woord weurt mt sjleiptoan oetgesjproke.  Zaes se hoes mt sjtoattoan, dan bedoele vr n tesj veur um n gitaar of n besjermkap veur euver de motor of computer. Hbs se t dan euver mie exemplare, dan kals se van hoezze.  Meh noe euver de weuning. Dao besjtoon vl soorte hoezer. (Lt op de r en de sjleiptoan). De samesjtlling lit zeen woa ze veur gebruuk woorte of weure. Woonhoes, gemeinsjapshoes, gezllehoes, zomerhoes, sjlachhoes, raodhoes, gemeintehoes, ouwersjhoes, linhoes, krankehoes, veurhoes, sjterfhoes, landhoes, hirehoes, sjtookhoes (meistal aafgekort tot sjtookhs), hinhoes (hinnes), doefhs , sjieths (of huuske), bakhoes (bakhs) en wrkhoes (wrkhs). In Oud-Valkeberg en in Wienesrao weurt t landhoes of t plaatselik kesjtil, dat in vreuger jaore t einigste geboew van sjtein waor, gn hoes geneump. In Suub, Klumme en Doonder (Doenrade) geuf t kleiner kesjtile  (hoezer) en die weure dan huuskes geneump: t Suber huuske; t Klummender huuske en t Doonder huuske.
Van huuske besjtoon ouch de nudige samesjtllinge: Bshuuske, bosjhuuske, waerhuuske, baanhuuske (aan t sjpoor), bakhuuske, pthuuske (waterpt), vogelhuuske en sjlekkehuuske. 

Huuske (2)
n Ander beteikenis die vr van t huuske weite, ies de wc van vreuger. In de tied dat r nog gein riolering waor, sjtng, meistal achterum, aan de plei of in de wei, n huuske of wc. t Gebuuwke loog gans allein en waor ongevaer eine veerkante maeter groat. Binnenin sjtng ein houte kies woain aan de bovekant n look waor gezaeg. Op dat look pasde ne houte dksel. Op geztte tieje woort dn inhoud dr oet gesjp en versjpreid euver t land es ms.

De vreugste huuskes waore gans oet hout opgetrokke. In de deur zaegde me dan n hertsje veur get friesje loch en um t nudige  (meh winige) leech binne te kriege. Naoderhand woorte-n t biebuujkes van sjtein mt ein pannedeekske meh ouch weer mt ein houte deur mt hertsje. Dat woort t knmerk van t huuske. Wie de riolering kaom verdween de houte kies um plaats te make veur eine porseleine pot. Aan de moer kaom eine sjpeulbak mt trktouw um door te trkke. n Ganse verbetering. Allewiel ies de wc gentegreerd in t hoes en zelfs in de moer.  Waterleidinge, rioolpiepe en zelfs t sjpeulsysteem zint aan t oug ntrokke en weggewrk.

Sjpekhoes
'n Sjpekhoes ies 'n hoes of boerderiej geboewd van baksjtein of veldbrandsjtein, die aafgewiesseld weure mt horizontaal beng van mergel of andere natuursjtein. De moere kriege op dees meneer t aanzeen van zjwartbroad mt sjpek. In de loup van de tied weure de sjpeklaoge van natuursjtein ummer dunner en de baksjteinlaoge diekker. Van 3-4 laoge baksjtein in de 17e iw nao 7-8 laoge in de 18e en 19e iw.  
In de 16e iw, 't begin van 't renaissancetiedperk, begint de toepassing van natuursjtein in combinatie mt baksjtein vastere vrm te kriege. In de dao-opvolgende iwe haet dat vl decoratief geboewe opgeleverd. In Belsj en in Limburg ies ein aantal kesjtile en hf geboewd in dae sjtiel, dks gecombineerd mt voluut- en krolgevele. De sjtiel krieg hie de naam Maaslandse renaissance. nder invlood van dae architectuur weure basemente, lateie, kapitele, deur- en vnsterumliestinge gemaak van natuursjtein. Dks vlt de keus op de helle blauwe sjtein aafkmstig oet de Ardenne. De Naamse sjtein ies 'n beknd veurbeeld. In Limburg en in Belsj pas me mergelsjtein toe, es dae in de buurt aan de oppervlakte kump. Vl geboewe kriege noe gevele mt sjpeklaoge. In oos buurt ies t Suberhuuske n sjoan veurbeeld.

Vesting Valkeberg  op n kaart oet ca 1550. 

 

Jacob van Deventerkaart in kleur.

 

 Jacob van Deventer waor 'ne cartograaf, dae laefde van ca. 1500-1575. Hae teikende rnd 't miedde van de 16e iw ongevaer 260 plattegrnde van sjtae in de toenmalige Nederlande. Zien teikensjtiel ies opvallend en gebeurt in zoageneumde parallelprojectie. De plattegrnd ies meetkundig korrek en znder sjaalverteikening. Bieznder geboewe zin in opsjtand nao de werkelikheid weergegeve. De teikenaer kiek vanoet 't zuud-oaste in 'n soort vogelperspectief. De kaart weurt mt waterverf ingekleurd en belangrieke verbingingswaeg zint aangegeve door ingeprikde leukskes. t Liekent dr op, dat de groater leukskes meetpunte zint.

Op n gedeilte van ein van dees kaarte zeen vr  de vesting Valkeberg hil secuur oetgebeeld. t Sjtedsje ies mer hil klein,  haet n drieheukige vrm en ies umgeve door moere, grachte en de Guel. fl. (Geul).  Op de linkerpunt van daen driehook bevingk ziech dn Haldertore (mt brk?) en aan de rechterpunt sjteit zoan zelfde soort verdedigingswerk (Palanka).  t Kesjtil Valkeberg sjteit nderaan geteikend, gesitueerd op de Heunsberg  tsje de Daelhemmerweeg en de Dwingel, die in de deepde liegke. t Hoag gelege hoes, geboewd rnd 1100,  haet n sjtrategische liegking en n wieds oetziech euver t plaetske, de beemde,  de krunkelende Geul en de umliegkende berg. Mt de klok mt (ze liegke boete de kaart)  zint dat de Polferbsj, de Kloasterbsj, de Ravensbsj, de Sjtoepert, de Loemmeleberg of  Emmaberg, de Goudsberg en de Sjaatsberg.
Aan de bovenste Geul  bevinge ziech 2 watermeules, links de hudige Franse meule en rechs de ouw meule op St. Piter. Op t eiland binne de twi Geulerm liek n riej hoezer aan de hudige Gozewiensjtraot. Vreuger hil begriepelik sjtraot tsje de twi brgke geneump. In de sjtadsmoer  zint drie ingankspoorte te zeen en n aantal verdedigingswerke te ntdkke. Ten weste van t kesjtil sjteit de Grendelpoort of  Mestreechterpoort. Van hie oet lp ne weeg boetenum nao de Haldertore,  ne weeg nao Geulhem,  ne weeg nao  Mestreech euver de Cauberg en  ne weeg nao Suub. Oastelik bevingk ziech de Berkelpoort, die de weeg riechting Oud-Valkeberg eupent of aafsjluut. De Geulpoort (noorde) ies gecombineerd mt n brk euver de Geul. Van dao oet lp ne groate weeg nao St. Piter woa hae ziech sjpliets in ne weeg riechting Houthem mt aaftakkinge nao Hlsberg en Zittert en ne twisjprunk nao Heerle en Sjin.
Binne de moere tsje den Halder en Geulpoort ies de Sinterklaos en Sinteberbkrk good te ndersjeije mt hre sjpietse  blauwe klokketore. Zie sjtamp oet de 13e iw. Bekans alle sjtraote van Valkeberg  hbbe allewiel nog ummer dezelfde luip es in daen tied. In de hudige Muntsjtraot teikent ziech n wiet gekleurd geboew aaf, dat oetzuut es n kapel of n hirehoes (?)
Boete Valkeberg aan de groate weeg nao Houthem zeen vr linksbove  2 boerderieje op gn Ing en rechsbove aan de viefsjprunk, t gehuchske St. Piter liegke. De weeg binnedoor,  de ouw gats tsje St. Pitersjtraot en Reinaldsjtraot, ies in de 19e iw verdwene.
t Kesjtil ies vanwege ne oorlog in 1122 flink besjadig en in 1329 gans verinneweerd. In diezelfde iw weurt t herboewd in de dan modern Gotische sjtiel en umdat t aantal hoezer aan ziene voot greujt weure rntelum  walmoere opgetrokke en grachte aangelag. Bie t begin van de Frans-Hollandse oorlog in 1672  weurt kesjtil Valkeberg opgebloze. Daonao ies t noats mi opgeboewd. Irder weurt t in de dao-opvolgende iwe nog mi oetgemergeld door de inweunersj van t sjtedsje, die de mergelblk good knne gebruke bie de boew van hun hoezer.
Valkeberg ies saer de gemeintelike herindeilinge van 1940 en 1982  letterlik t hertsje van n groater gemeinte aan de Geul. t Zou geweldig zin, planne liegke anno 2005 op taofel, es e bietteke mi historie ziechbaar zou zin van dat iwenoud, intiem hart. Dat zal ziech dan vas en zeker ouch nstele in bezeuker, naober en inweuner.

Els Diederen 2006

 

2005  Sjtkskes plat  in Heuvelland Actueel door Els Diederen

augustus || september ||  versjangeneerd en versjendeleerd || Santiago de Compostelle || oktober, wienmaond || Maria || Maria2 || Vla || November || November 2 || Bakhoes || Nuuj dialekweurd || Sinterklaos (kinger) || Sinterklaos (heilige} || December || Kaersjverseringe || Kaersjmes en de loerdaag ||

Augustus ies de 8e maond van t jaor, weurt ouch ougsmaond geneump.
Ougsmaond weurt gezag umdat in dees maond de boere hel bezig zin mt t verzamele en binnehole van de ougs. Veer knne: de graanougs (kore, rogge, terf), de huijougs (gedrug graas); de tabaksougs; de wienougs en de plkougs (vrchte, die geplk zint). De boere make dus lang daag.  Vreuger gng dat ougste allenei mt de hand en mt hlp van knechte en daagloanersj. t Gans, meistal groat, gezin holp ouch mt.  De sjoalvakanties valle neet veur nieks in dezen tied. Allewiel geit dat mt hlp van mesjiene, sms gans auto-matisch. Eine boer knt noe hiel vl allein. Zaogs te vreuger miete op t land sjtoon, noe weurt t kore opgerold  en  die rolle zint dan mt n soort heiskraan  in eine vets op de wage geluuch. Dao kump gein gaffel mi aan te pas.Nao t ougste waor t de tied um te zeumere. Zeumere beteikent: bie-einrape. Al wat waor blieve liegke op t land woort gezeuk en verzameld door de erm luuj. Dat brach dks bes  nog waal get op. (zoa gezag n gooj ougs)
Zoa ies ougs ouch de oetdrkking veur opbrings, rendement of vangs. Iech hb n gooj ougs

September
Op 1 sept. weurt de fisdaag van St. Giel (Egidius), petroanheilige tege sjtupe en kingerkrenkdes gevierd. Ies t op daen daag good waer, dan blief t zoa de ganse maond zaet t gezkde: ies t sjoew mt St. Giel dan zal t zoa blieve tot Sint Michiel! (H. Michal, 29 sept.).
Op 8 sept. dinke veer truuk aan de geboorte van Maria. Op deze ltste Slevrouw (fisdaag) woorte op smmige plaatse processies en baevaarte gehoute. Sjoan waer op dezen daag zou 8 weke aanhoute. Tot Allerheilige dus.
September ies ouch de maond van de jach. De velder liegke laeg, de eerappappele zint oet de grnd, de reste zint gezeumerd. Irsj kmme de veugel, die de boere letterlek op de voot volge en de reste oet de vore piekke. Dan ies t land veur haas en petries, meh tegeliek ouch veur de jaeger. 11 September haet es daag ouch n beteikenis. Es t dan neet regent, dan volg n drug periode. Allewiel geuf dezen daag n negatief geveul: in 2001 vng toen de terroristische aansjlaag plaats op de Twin-Towers in New York.

t Sjpreekwoord: Diestele somersj ne vlook, meh sjwintersj ne kook wil zgke dat dees plant in de zomer e lestig nkroed ies, meh sjwintersj good voor veur t vi. Diekke diestele belaove trouwens ne sjoane herfs.

  Versjangeneerd en versjendeleerd.

Dees weurd weure dkker doorein gebruuk. Dat ies waal logisch umdat ze op ein lieke en sms zelfs mt ein te make hbbe.
De oetdrkking: Iech sjangeneer miech wilt zgke dats doe diech ergersj of sjaams euver get. t Wrkwoord (ziech) sjangenere beteikent ziech ergere, ziech sjame.

Sjange goon
beteikent bederve. Sjandelere of sjengelere ies ein wrkwoord mt de beteikenis: besjadige. t Woord sjan beteikent: schande.
De oetdrkking: Dae of dat zuut r versjendeleerd oet geuf aan dat eine persoon of ein dink dr sjebb(et)ig oetzuut. Sjlordig, besjadig, kapot, vies en nt zint synonieme. In t Ingelsj ht dat: shabby.
Doe kns diech sjangenere euver get dat versjendeleerd oetzuut. Hie kmme de twi weurd in ein zin tot oetdrkking. Sjnap deer t noch? Ein ezelsbrkske ies dats te die zin neet andersjum kns zgke!
Ouch de weurd nttig (dialek) en nuttig (Ned.) zint verwarrend. Nt(tig) ies t dialekwoord veur get wat neet zuver ies, sjebbetig dus. t Geuf n negatief geveul. In t Nederlands beteikent nuttig:  functioneel, dienstbaar, zinvol. t Geuf n positief geveul.
Es emes ne nnt weurt geneump, dan ies r  sjmaerig, vies, nbetroewbaar en verkird. Mt ander weurd gezag: ne koajng of ne vlegel.
Ouch in t Nederlands weurt onnut waal gebruuk in de beteikenis van zinloos, doelloos en nutteloos.

  Santiago-de-Compostela.
Vle van uuch zlle dao waal ins van gehurd hbbe of emes knne dae n wandeling gehil of gedeiltelek nao dees plaats in Sjpanje gemaak haet. Jacobus ies
de zoon van de Galilese vsjer Zebedes en Maria Salome. Hae weurt de Meerdere geneump umdat hae de oudste zoon ies. Later ies hae eine van de 12 apostele van Jezus same mt ziene broor Johannes en ziene naef Jacobus de Mindere.
Rnd de 6e  iw begint 't verhaol dat Jacobus de Meerdere in Sjpanje zou zin gewaes. t Graaf mt zien gebeinte weurt begin 9e iw gevnge in Galici, Sjpanje. 't Gevolg ies: pelgrimage nao San Jago (Sint Jacob) ofwaal Santiago-de-Compostela. Vanoet gans Europa loupe vaste routes langs pleisterplaatse, 'hospitia', riechting dees pelgrimsplaats. In de Reformatie lp de aandach get truuk meh saer de echheidsverklaoring van de relieke door Paus Leo XIII in 1881, bleujt de pelgrimage tot op de daag van huuj.
Jacobus weurt aafgebeeld es ne pelgrim op weeg nao Santiago. Aan ziene hood en op zien boorsj dreug hae de zgn Sint-Jaokobssjelp. Die sjelp weurt later, saer de 12e iw, 't symbool van de pelgrim nao Santiago-de-Compostela. Ziene fisdaag vlt op 25 juli.
Limburgse veurname, aafgeleid van Jacobus zint: Jack, Jacques, Jaqueline, Jaco, Jaokob, Cobus en Kub.
 

Oktober, wienmaond.
Deze achste maond op de Romeinse kalender (octo in t Latien)  sjteit bie oes veural beknd es de wienmaond.  Zelfs hie in Limburg woort vreuger wien verboewd getuge smmige plaats- en sjtraotname: Wiensjtraot, wiengaard (wiejerd), Wiengaardsberg. De Wiegerd in Valkeberg in de Oastergats ies e beknd veurbeeld. Ouch waore dr pesjturs, die hunne eige mswien fabriceerde! Allewiel weurt wien wir op versjeije plaatse mt succes geteeld: Op St. Pieter in Mestreech; in Wielder, op Frmberg en in Sjin op Geul. Wien waor trouwens, sjuus wie beer, ne echte volksdrank en in edere groater plaats bevng ziech waal ein of ander wienhoes, woa se, tege betaling, koes genete van e glaeske wien. Wat dat betref zint de tieje neet veranderd.
October ies dks wiesselend wat t waer betref. t Kn al vies koud zin, meh veur t zelfde geld prachtig znnig waer. Reigel ies dat t dees maond minstens 12 daag sjoan waer geuf. Veer kalle dan van Sint Ursula of ouw-wieverzomer. De meujte weerd um dat van die 12 daag ins nao te goon. De natuur kleurt dan op zien sjoans mt goudgael blaar en broenroa buim tegeneuver nog greun weie.
Op 1 okt  woort vreuger de pach betaald. Daezelfde daag ies ouch t fis van Sintermies (Remigius).  Diet waor ne biesjop in Reims (Frankriek).

  H. Maria (1)
De maonde Mei en Oktober zint speciaal toegewiejd aan Maria. Maria waor enig kind  en dochter van Anna en Joachim, de vrouw van Jozef van Nazareth en de mam van Jezus. Zoa sjteit te leze in de breve van de evangeliste Matheus  en Lucas. In de tied dat zie 'n relatie houw mt Jozef woort hr door de aartsingel Gabril de boodsjap gebrach van God, dat zie begenadig waor um eine zoon ter waereld te bringe dae 'zoon van t Allerhoagste geneump zou weure. Dees aankndiging weurt in de Katholieke krk gevierd es Maria-boodsjap (Fisdaag 25 mirt). Op de vraog van Maria wie dat zou gebeure, kreeg ze te hure dat dat de krach van de H. Geis waor en van de Allerhoagste. Es teike woort hr geweze op de zjwangersjap van hr bejaorde niesje Elisabeth. Bie 't bezeuk van Maria aan Elisabeth zng Maria 'n lofleed, dat beknd sjteit es 't magnificat. Dat bezeuk weurt de Visitatie geneump. De viering vingk plaats op op 31 mei. Vanwege 'n volkstlling door Keizer Augustus mooste Maria en Jozef nao Bethlehem reize. Bie die gelegenheid woort hre zoon Jezus gebore, neet oet de relatie mt Jozef meh ntvange van de Heilige Geis. Dees gebeurtenis weurt gevierd op 't hoag fis van Kaersjmes op 25 december.

  Maria (2)
Wie keuning Herodes te hure kreeg, dat Jezus, dae ouch es de messias en telg oet t gesjlach van keuning David woort aangekndig, waor gebore, goof hae opdrach um alle pas gebore jungskes te laote vermaore. Maria en Jozef mooste toen vlchte nao Egypte. Naoderhand kaome ze truuk en ginge wir in Nazareth wone. Maria en Jozef hele ziech aan de ritueel juudse reigelsj: besjniejenis en naamgeving, reiniging en opdrach in de tempel en de jaorlekse paosjreis nao de tempel in Jeruzalem.
In de kuns waor Maria n geleef nderwerp. n Aafbeelding van Maria es heilige maagd of es Sleve Vrouw weurt madonna geneump. Ies Maria mt Jezus veurgesjtld dan ht se modergaods. Jozef, Maria en Jezus same vrme de Heilige familie. 'n Beeld van Anna, Maria en Jezus same haet es titel Anna te drieje.
Nao de plaats woa Maria oats versjene zou zin sjteit zie beknd es O.L.Vrouw van Lourdes, van Banneux; van Fatima enz.
Vl vrouwe en maedsjes, in Limburg,  drage ne naam, dae ies aafgeleid van Maria zoa es: Mia, Mie, Mieke, Marie, Marij, Marian, Marion, Marjo en Miriam..
Neve de al geneumde Mariafiste in ander sjtkskes plat zintr in de Katholieke kerk nog e paar: Maria-keuningin op 22 augustus; Maria-geboorte op 8 september en Maria-leechms op 2 februari.

Vla
Vla (ouch vlaoj, vlaaj en vlaam in ander Limburgse plaatse) ies n rnne baom van broaddeig belag mt  vrchte,  n  riesmengsel of greumelkes deig. Vlas, die belag zin mt vrchte kriege de naam van dat fruit. Veer kalle dan van  appelevla;  kaersjevla,  kroasjelevla, proemevla; appelekouwevla, bromelevla en wiemerevla. 

ne Ldderkesvla ies ne vrchtevla bedek mt deigreemkes, die ziech euver de vrchtesjpies kruse.  Die sjpies besjteit meistal oet compte (appelmoos). Meh ouch ander fruitmoos weurt gebruuk. t Belk  bie riestevla besjteit oet n luchtig riesmengsel en ne greumelevla krieg n dklaog van deiggreumele.

Dan besjteit r nog ne toesjlaag. Dat ies ne vla mt sjpies nder ne dksel van deig. Dat weurt vl mt appele gedoon. Dae krieg ouch waal de naam tartepom.

Wiejer ies dr nog de variant toert, dae gemaak ies van zjwoardere boterdeig en dae neet in drieheukige punte weurt gesjneje bie t opdene, mh in roet- of pestielvrmkes. In dit geval ies de sjpies ouch bedek mt ldderkes. Wat Hollendersj taart neume weurt door oes (Limburgersj) es kook betiteld.

Ne goje vla ies dun van laer en diek van sjmaer, wat wilt zgke, dat de baom dun maog zin en de sjpies royaal.

November (1)
November ies oze 11e maond, meh op de Romeinse kalender ies t de 9e. Dao kump ouch de naam vandaan, want novem beteikent neuge. Veer zgke ouch waal sjlachmaond, umdat in dezen tied ummer de hoessjlach plaatsvng.
November ies ne  maond van (vl) heilige. De irsjte daag van november weurt t fis van Allerheilige gevierd. De katholieke krk herdink dan in de Ms alle heilige. Oarsjprnkelik waor t ein gezamelike herdinking van alle martelaere, die op de 13 mei plaats vng. In de 8e iw veranderde dat in ne allerheilige-fisdaag. In 844 haet paus Gregorius de IV de datum verzat nao 1 november en zoa ies t tot noe toe gebleve. 

De daag denao, 2 november, vingk traditioneel (saer de 14e iw) de jaorlikse herdinking plaats van alle luuj die gesjtorve zint. Vlt dezen daag op ne zndig, dan weurt nao 3 november oetgeweke. t Gebruuk hbbe vr euvergenmme vanoet de kloastersj in t Frankische riek (o.a. in Cluny).
Op 3 november viere vr Sint Hubertus. Hubertus waor biesjop van Luuk en Mesjtreech en naoderhand petroanheilige van de jach. Veurname, die aafgeleid zint van ziene naam zint: Huub, Baer, Bert, Bertie, Berta en Hubertien.

November (2)
Dks krege kinger de naam van Sint Hubertus um hun te besjerme tege hndsdolheid. In de kerk van St. Hubert, n baevaartsplaats in de Ardenne,  hange de ring nog aan de moer, woa-aan de raozetige vasgebnge woorte.

Alle Heilige hbbe door t jaor hunne eige fisdaag. Dat ies meistal de herdinking van de sjterfdaag.  November ies euver t algemein ne maond van vl heiligevieringe. Op 11 November viere  veer  de daag van Sint Maarten (Martinus). Hae waor in zien leve biesjop van Tours (Frankriek).  Op dezen daag weure euveral in Limburg fakkeloptochte gehoute en Sint  Maartensvure ntsjtoke. n Leuk versjke dat woort opgezag geit zoa:

Sinter Meertes veugelke
Haet n knal road keugelke (petsjke)
En n blauw sjteertsje
Hoepsa Sinter Meerte
 

De 19e  november volg dan de fisdaag van de Elisabeth. Zie waor n Hongaarse keuningsdochter. Diverse keuninginne drage hre veurnaam.  Aafgeleide name zint o.a.: El, Els, Ellie, Elsa, Lisa, Lily, Elise, Lies, Liebeth, Bets en Betsie. En op 22 november hbbe  diverse krkkoare t jaorliks fis, umdat dan hunne petroanheilige Cecilia hre namesdaag haet.  .

Bakhoes
n Bakh 's of bakkes ies 'n lossjtaond gebuuwke woa-in 'ne bakove ies gemetseld. Dat los sjtoon waor hil belangriek, zeker in vreuger jaore toen vl daker van hoezer van sjtru waore gemaak. De vnke die oet de sjouw vloge koeste mt gemaak zoan daak aansjteke mt 't gevolg dat 'r brand oetbrook. De aafsjtand tot 't woonhoes waor van de euverheid oet bepaald op 60 voot (18 maeter). t Plafn van de overuumde neumde me dn hemel. De eupening, de ovesmoel, woort aafgesjlote door 'n iezere deurke.
De ove weurt gesjtook mt sjanse, dat zin bssele bie-eingezeumerde tek. Um  de boel good werm te kriege tot zoan 200-250 grade, zint waal 10 sjanse nudig. 't Verdeile van de sjanse gebeurt mt 't raocheliezer, 'ne lange iezere haok. Nao ongevaer ein oer ies al werm genoeg um mt de sjeuter, 'ne lange sjtek mt 'n soort platte sjp aan de veurkant, de deigvrme nao binne te sjtete. Nao de bak vaegde me de laege ovevloer zuver mt 'ne ovewsj, gemaak van Brem. 
Gezkde: 't ies mer ein gewnde, zag de boer en toen vaegde hae mt de kat de ove oet. (Me knt ouch aan hil raar geweuntes wnne)

Nuuj dialekweurd. 
Mt al die sjtkskes volkscultuur euver vreuger zous se mesjiens dinke, dat t plat gein nuuj of  modern  weurd zal hbbe. Veer weite ndertsje, dat op internt gechat en via de mobiele telefoon ge-smst weurt in t plat. Dao ziette gegarandeerd gein ouwerwtse weurd tsje. En wat dinkt dr van de volgende levende weurd en zinne la 21e iw: Op ne computer ziet n hel sjief um besjtande op te sjloon. Daoneve weurt gebruuk gemaak van floppe en sjiefkes en mt de moes kns se aanwieze en selectere. Wiejer ies t meugelek um aafbeeldinge te bewrke en fotos oet te vergrute. Knippe en plekke van sjtkskes teks ies mekkeliker es euvertype.  En dan zin dr nog de nudige sjpelkes. De jeug vingk dat allenei cool meh zgke ouch waal keul!  De oetdrkking Ouw mk  gebruke ze es se ziech euver get verwndere. Wiejer volg hie nog n lieske mt toegepasde dialekname veur nujerwtse apparate: sjpeulmesjien, sjienwerper, sjpot, koffieztapparaat, MP3-sjpeler; luidsjprekersj, sjtoumsjtriekiezer, koptelefoon, oartelefoon, louptelefoon (dect-tel.), sjnoor en plat sjerm.  Wae dr nog mi wt, lit t mer weite!

  Sinterklaos 1 (veur de kinger)
Sinterklaos ies 'n biesjop, dat kns se zeen aan ziene tabberd, ziene mieter, ziene biesjopssjtek en aan ziene biesjopsrink. Hae kump oet Myra en ziene verjrdaag, op 6 december  viert r  't leefs mt hil vl luuj same. Veural mt kinger, dat vingk 'r leuk. En in plaats dat hae zelf van ederein cadeautjes krieg, geuf 'r zelf 't leefste weg. Alle kinger kriege  get en ouch de groate luuj vergiet 'r neet. Hoewaal hae dao ouch waal grepkes mt oethaolt. Die kriege dks leuke surprises of fopcadeautjes. Of zou Zjwarte Piet dat allenei verzinne?  Zjwarte Piet ies de knech van Sinterklaos. En Sint haet veur alle take eine apaarte Piet: 'ne kookpiet, 'ne sjtuurpiet, 'ne veur de sjummelzrgpiet, 'ne poetspiet, 'ne wesjpiet, mirdere loerpiete (die euveral op de loer sjtoon, want ze zint hil nuujsjirig), inpakpiete (pekskes inpakke), computerpiete, sjrregpiete en bezrgpiete (zek drage en cadeautjes bringe), sjriefpiete (breve sjrieve), danspiete en zelfs clownpiete.

Noe maog dr zinge, want Sinterklaos versjteit ouch plat:
Sinterklaos, dae haet gezag
veer maoge sjpele, veer maoge sjpele
Sinterklaos dae haet gezag
veer maoge sjpele de gansen daag
 (met allebei de heng sjliepend  langsein houwe):
Krik krak sjiemela, zjeiemela, sjiemela
krik krak sjiemela, sjiemela.

Sinterklaos 2
Sinterklaos of Nicolaas van Myra, ies ne heilige, dae in de 4e iw biesjop zou zin gewaes van Myra in Lyci. ne Andere heilige Nicolaas van Pinara kaom ouch hie vandaan. Dae sjtorf in 564 in Lyci . Ziene fisdaag ies 6 december. De veriring van Sinterklaos begoes in Myra en in Constantinopel in de 6e iw. Saer de 9e iw in Roame en Itali en vanaaf de 10e in Duutsjland, Ingeland en Frankriek. In 1087 weurt zien gebeinte euvergebrach nao Bari in Zuud-Itali.
Legendes vertlle euver de redding van drie nsjldig ter doad veroordeilde sjeepvaardersj en euver drie erm maedsjes, die van Sinterklaos sjtiekem geld krege, zoadat ze koeste trouwe. In n ander verhaol wk Sinterklaos drie kinger wir tot leve, naodat zie vanwege hngersnoad vermaord waore. Zien attribute zint: biesjop mt sjtaaf, mieter en rink; n koep mt drie kinger dr in; drie bl es symbool veur de broedssjat van de drie maedsjes of n sjeep of anker vanwege de sjeepvaardersj.
In smmige legendes weurt euver Sjpanje gesjreve i.p.v. Zuud-Itali en de zjwarte (Moorse) knech, Zjwarte Piet, kump dao dan ouch ter sjpraoke. De ouw kerk in Valkeberg haet es petroanheilige: Sinterklaos en Sinteberb (Barbara). Hre fisdaag  ies 4 december.


December
December  ies oze ltste en 12e  maond, meh de beteikenis van de Latiense naam decem zaet dat t de 10e maond ies. Op de Romeinse kalender waal te versjtoon. Karel de Groate zag heiligmanoth, vanwege t fis van Kaersjmes op de 25e.  Daorum zgke ze ouch waal Kaersjmaond. Ouch hurs se waal Wintermaond, umdat op de 21e officieel de winter begint. Eigelik ies t neet de koudste maond. Dat geit mi op veur Januari en februari.
Nao de kortste daag op de 21e goon de daag weer lenge (en sjtrenge, zaet t sjpreekwoord) en dan kriege vr de zn (leech) wir mi te zeen. Dat ies t teike dat n nuuj sezoen mt  friesje krach weurt gebore. Nao al die duuster daag, kump dan wir de hoop op nuuj laeve. Rae veur t miedwinterfis. Dan weure de miedwinter- of kaersjvure aangesjtoke .
Traditioneel weurt in hoes ne ummer greune boum neergezat, de kaersjboum, es symbool van t leve. Aan de tek hingk me dan cadeaus es teike, dat vr al van Christus hbbe gekrege.

gediechske van A.U.C.
December sjluut de ganse riej,
dan hurt t koud te were,
mt sjni rnd Keersjmes, dae belaof
de Paosje greun te sere.
 

Kaersjverseringe
In de tied van Kaersjms make veer t oes gezllig in hoes mt allerlei verseringe, kaertse en lempkes. Veurbeelde van natuurlike decoraties zint de kaersjboum, kaersjsjtkskes en ne haamsjeut. t Haet allenei te make mt de hoop op (nuuj) leve.
De ummer greun blievende sjpar, allewiel in diverse greunvariante,  ies  oze vertroewde kaersjboum, dae vr vol hange mt balle, lempkes en ander fantasieveurwerpe. In kaersjleedsjes weurt waal geznge euver ne denneboum (Tannenbaum), meh dat ies n ander, verwante, soort.
ne Haamsjeut (ander name zint: Mistletoe, Maretak en Vogelliem)  bove de deur brink gelk, zoa zaet de euverlevering. t Waor n heilige plant bie de Drude, die de plant mt n gouwe zessel aafsjneje. Ziech pune nder zoane, ouch greunblievende, tak zou gelk bringe. Veural veur jng maedsjes in verband mt hun vrchbaarheid.
De huls ies  ne greunblievende sjtroek of kleine boum mt dnkergreun glimmende puntige blaar, woa tsje de felroaj besse hil kleurig aafsteke. Daorum weure de blaar vl toegepas in kaersjsjtkskes. Gans vreuger woort geluif dat dees plant de koa geis aafweerde. In t naojaor zint de besse riep en es de veugel ze neet opete, blieve ze de ganse winter hange. Van t hout woorte vreuger sjaaksjtein gemaak.


De Kaersjms en de loerdaag
In de nach van 24 op 25 december, Pruusje neume dat Heiligenabend, goon luuj es vanouds nao de nachms. t Krkbezeuk in zoan fistelike hoagms ies opvallend hoag, t.o.v. de ander (fis)daag in t jaor. Bliekbaar hbbe toch vl luuj t geveul, dat Kaersjms mt n ms moet beginne. In minnig hoes sjteit dan t kaersjkruubke, nder de opgetuugde en verleechde  kaersjboum al daag lank gereid. In t  sjtelke sjtoon de kaersjbeelde, die de geboorte van Jezus oetbeelde. Vreuger woort dat allenei pas op dizzen aovend opgezat. Nao de ms wunsje de luuj ziech nderein n Zalig Kaersjmes. De dao-opvolgende twi daag zint hoagfisdaag en dees weure mt riekelik ete, drinke en familiebezeuk gevierd.
Op 25 december beginne de loerdaag. Dat ies n periode van 12 daag tot driekeuninge, die volges euverlevering t waer van de kmmende 12 maond veursjpelle. De 25e geuf dus t waer van januari, de 26e dat van februari enz. Dizze prognostiek, van loere nao de fisdaag,  Bruma geneump, woort ouch al door de Romeine toegepas. Bie hun waor dat de periode 25 november tot en mt 6 december. Christelike monnikke hbbe de loerdaag veur t waer verzat van 25 november nao 25 december

 

 Sjtkskes plat  in Heuvelland Actueel 2004: door Henk Thewissen
  deersje  |||   sjp   |||   verkes   |||   Dae sjeurt de verke   |||   sjroap   |||   de polfermeule   |||   de lfde van de lfde   |||   sjtraotname   |||  

deersje

In Valkeberg weurt van emes dae vl ete kin, gezag: dae iet wie 'ne sjurendeersjer. Me kin ziech aafvraoge woa dat gezgde vandan kump, meh zoa lestig ies dat neet.
Deersje waor wrk dat in 't naojaor en de winter op de boerenhoof gebeurde. Es de ougs in de sjuur waor gebermp en me wou goon bakke, dan woorte get gerve (bssele) op de din - de plaatsj woa gedeersj woort - gelag. Mt de vlegel sjloog me de keun oet de aore, bies me zat terf houw um te kinne bakke. Dae terf woort waal iersj nao de meule gebrach um te laote male. Meh noe truuk nao 't deersje.
Deersje deeg me algemein neet gaer. 't waor zjwoar wrk en me moos 'n good ritme houwe. Daoneve waor 't erg sjtbbig. Dat zaogs te es 'ne deersjer oet de sjuur kaom. Door 't zjweite waor de sjtb op hm goon plekke. Luuj verhuurde ziech bie 'ne boer es loanwrker um te deersje.Umtot ze neet wieste wie lang ze gein wrk zouwe hbbe, aote ze mer al veur de daag dat ze gein wrk zouwe hbbe. Wat dat aangeit hbbe de luuj 't in dizzen tied toch beter. Kins te gein wrk vinge, dan kries te toch geld van de gemeintelike deens um te kinne leve.

sjp 

Sjp heel me in Limburg in 't klein en in kd. Dat houw te make mt  de grude van 't land dat me houw. Bies in de irsjte hlf van de neugetinde if woort eder jaor 'n driede deil van 't land neet geploog  of ingezid. Dat bleef wie me doe zag, drees. Me houw neet zat ms om alle land te mste.
Ins in 't jaor moeste die dere gesjore weure. Dat deeg me mt 'n beugelsjir. Van zoa 'n sjaop kaom toch  zoa 'n twi bies drie kilo wol aaf. De vach woort binnesteboete te druge gehange en korte tied daonao 'n bieteke gewesje en gedrug. Noe koes 't sjpinne beginne.
Dat waor wrk veur de vrouwe, getrouwd en ngetrouwd. Die zatte ziech bie-ein in 'n hoes en begoeste dan te sjpinne. nderwiel koeste ze dan moele en nuujts vertlle. De jng nge-trouwde maedsjes woort 't ein en 't ander vertld euver 't leve, de leefde en de seks. Me lirde ze ouch inmake, wrke mt vlas en andere lestige zake. Tege 'n oer of tin kaome de jnges ins kieke of ze 'n maeteke nao heim koeste bringe.
De geistelikheid waore tege dees bie-einkmste van ngetrouwde jnges en maetekes. Meh de jeug houw merd d'raan. Moes te diech es maedsje anno 2004 ins veursjtelle: gein emancipatie, allein mer wrke en nieks te zgke hbbe.

verkes
Verkes
sjtnge in de middelive bie de luuj good aangesjreve. In de sjtae koeste ze vrie rndloupe en ziech de kos bie-ein sjarre. De bekkersj koeste ziech get verke houwe umtot ze broad euverhele.
Meh  verkes waore neet allein veur de sjlach, ze houwe 'n nog belangriekere funktie: ze koeste luuj beter make.  Me kinde twi soorte: 't Antonius- en Hubertusverke. Umtot smmige krenkdes neet verholpe koeste were, gluifde me dat 't vleisj van dees twi soorte verkes luuj waal koeste beter make. "t Vleisj   van  St.-Antonius-verke zou helpe tege 't St.- Antoniusvuur, dat me allewiel 't koudvuur nump. 't Hubertus-verke zouw luuj heile van 'n krenkde die me kreeg, es me gebete woort door 'n raozetige hnd. Tege dees krenkdes houw me medisch gezeen nieks. Dan mer verkesvleisj d'r tegenaan. De luuj zeukde nog wier en dachte aan versjkes die de krach zouwe hbbe via den heilige Hubertus luuj beter te make. Dao waor nog 'n meneer. Waor me door zoa 'ne raozetige hnd gebete, dan moes te binne neuge daag nao Sint Hubertus in de Ardenne goon.
Me zeukde nog wier. Es me de hun leet brenne mt 'ne Sint Hubertussjleutel, dan koeste die dees versjriekkelike krenkde neet mi kriege. Zoa gedach, zoa gedoon. Op de Sjaasberg bie den hiremiet waor zoa 'ne sjleutel. Luuj die hunne hnd wouwe vriehoute van dees krenkde, gnge nao hm toe um de hnd mt de sjleutel te laote brenne.
Es me in dizze tied ins truukkiek nao wat 't gelouf de luuj deeg dinke , dan bin iech bliej dat iech noe laef.


Dae sjeurt de verke
Dae sjeurt de verke.  Op ziech genmme nieks um wakker van te liegke, meh wat beteikent noe zoa n gezgde? Daoveur moete veer truuk nao den tied  woa nog vl verkes woorte getrokke. t Waore neet allein de grote en kleine boere die verke masde, meh ouch geweun luuj die dr gemeinlik twi  hele. Twi verke laote ziech beter maste es eint. Waore ze vtge-mas, dan woort eint verkoch um zoa de koste van t andere te mindere en nuuj bagge te kinne gelle. Noe koes t bie t gelle van bagge veurkmme dats te get goods of get sjlechs koes tege-kmme, zoa wie n deer mt n krenkde of dat lestig te maste waor. Zoa waore ouch bagge die es ze get ouwer woorte, vl haore kraoge. t Waor bekind dat zoan dere lestig vt woorte en tej vleisj houwe.

Gol me op de mert n vt verke um 't  heim zelf te sjlachte, dan moos me bie t gelle de ouge good de kos geve en t verke good beveule. Dao waore boere die de luuj hun sjlechte verkes ( mt tej sjpek) wouwe verkoupe; dat waore bedregersj, foetelaere. Die  houwe de verkes mt vl haore kort veur de mert gesjore!

Door de selektie van de verkesrasse kump dit soort verkes bekans neet mi veur. In dizzen tied moes te ruke. Hout uuch in ach veur vleisj van birige bire; dat ruuks te aan t sjpek, meh zeker bie t brao.

sjroap
Vl Limbrgersj houte van sjroap. Dat haet daomt te make dat veer vreuger hie mi eppel en pere houwe. Op 't ltste kwaart van de neugetinde if waor 't inzije van terf en kore truukgegange. Dat kaom umtot  ingeveurde terf  oet Amerika en Rusland zoa gowekoup waor. Doe hbbe de boere 't land ingezid met graas en d'r weije van gemaak. Hie-in woorte ouch fruitbuim geplant. Na verloup van tied kraogs te 'ne handel in fruit. Van aafgevalle en minder goow eppel (rebu) sjtookde me sjroap. Wie deeg me dat? Me mingde eppel en pere (drie-kwaart eppel en 'n kwaart pere) die in 'ne kopere ketel mt 'n bieteke water woorte gekook. Dat leet me sjnachs aafkeule. De mrge drop woort 't ganse gepeersj en 't saap in de ketel gedoon. Noe koes 't sjtoke beginne. Um 't saap neet te laote aanbrenne reurde me ummertoe. Zoa koes 't  ganse indiekke bies tot 't sjtief zat waor. Dan waor de sjroap vaerdig. Dae woort dan in bare gedoon en in de kelder gezat. Allewiel kin me dae sjroap km mi kriege. In dizze tied deit me um geld te sjpare soekkerkrote bie de eppel en de pere. Iech ving dae sjroap geine sjmaak hbbe, meh ja, wae bin iech? Waore nog zeute eppel euver, dan woort appelewien gemaak, meh dao-euver 'ne andere kir.
 

de polfermeule
de polfermeule laog in dat deil van Valkeberg woa winig luuj woonde. Daoveur waor 't bekind es 'n gedeilde van 't groate Haller- of Haldergood, dat hil lang 'n lin ies gewae van 't Kesjtil dat noe de Rewien ies. Zoa hurde bie dit good, wat noe 't Odapark heisj, de ouw Oliemeule die tegeneuver de meule van Caselli laog (in 1925 sjtlgelag), ' t Kesjtil den Halder en 't ganse terrein van 't zjwumbad mt de baende van Brookhem. De eigenaer in de achtinde if waor George van Pallandt, dae 't ganse good in 1804 verkoch aan Bertrand Loisel. Dae leet 'n polfermeule boewe die de naam kreeg Kruitmolen no. 8 Prins Frederi(c)k der Nederlanden. Wie ederein wt ies zoa'n meule erg gevirlik umtot ze waal ins oeterein kin sjringe; dat ies ouch 'n paar kir gebeurd. In den tied van de Belsjen Opsjtand (1830-1839) woort de meule sjtlgelag; wie daen oorlog aafgeloupe waor, begoes de Polfermeule wir te drije bies 1851. Doe waor 't sjloes mt 't make van polfer.

In Valkeberg bleef de naam Polfermeule nog lange tied hange, ouch wie de broewerie van Dittmann & Sauerlnder, de veurluiper van broewerie de Liftent@tiscali.nl, dao beer gng broewe. Sjtllekesaan gng me de naam Polfermeule vergete.

Wie 't Hotel Berg en Dal en de Scaladancing van Hune aafgebroke woorte en plaatsj mooste  make veur 'n sjport- en recreatiecentrum, haet me de naam obbenuujts gebroek. Dat ies sjoan gedoon. Zoa weite de Valkebergersj van dizzen tied wat vreuger in de Plenkert aan industrie gelege haet.

de lfde van de lfde  (11 vd 11)
Wie de Franse ziech oet  't Rienland truukgetrokke houwe, kraoge de luuj wir de kans die fiste te viere die zie wouwe. Dat waor ouch 't geval in Klle in 1822.  Dao kaome get luuj bie-ein, um te kieke wie ze de karnaval wir aan de geng koeste kriege. Ze vrmde 'n kom-mitee dat oet lf luuj besjtng. 't Getal elf woort mt de jaore dkker in proklamaties gebroek; op den doer woort 't kommitee van lf leje kort de lf genump. De karnavaliste repe bie de proklamatie: Nummer elf wir folgen freudig dir ! Umtot aan de Rien de wienfiste al mt den daag van de heilige Martinus samevele, haet me dizze belangrieke lfde daag van de lfde moand oetgerope tot begindaag van de karnavalstied; zoa houw me drie fiste op einen daag.

Wie edereen waal wt, ies oze karnaval oet 't Rienland hie nao toe euvergewejd. 't irsj nao   Mestreech rnd 1840, danao kaome Vnlo, Sitterd en Valkeberg en andere plaatsje.

In Limburg woort 't symbool lf  wie ouch de karnavalstied vanaaf de lfde van de lfde mt euvergenmme. Die twi elemnte zin bies in ozen tied veur de karnaval belangriek gebleve.

Veur 'r getal lf besjteit nog 'n andere verklaoring. Um op de Franse te sjampe, zag me dat lf ies ntsjtange oet de beginlttersj van: egalit, libert, fraternit. Wae gluif  noe zoa-get?

sjtraotname
Veer zulle 't noe ins hbbe euver name van sjtraote in en rnd Valkeberg. Allerirsj kump de naam  Iezere Koweeg dae kort, veurs te euver de Subbergrb Suub inveursj, aan de linker ziej liegk. Noe weite de meiste luuj waal wat 'n iezere ko ies. Veur 't geval geer dat neet wt: vi, gemeinlik keu, die bie de verpachting mt gepach weure. Es de pach um ies, moet 't vi ingeleverd weure. 't hurt ziech good aan, zoa' n verklaoring te geve, meh ze ies get te gemekkelik. Iech kin geen rae vinge waorum dae weeg nao 't  vaste besjtand van vi genump zou moete weure. De verklaoring veur dae weeg liegk gans veur de hand. 't Ies 'ne landweeg  woalangs 't vi geleid woort en dae oetkump in 't gehuch Iezere.
't Perceel langs de sjpoorbaan in de riechting van de Drie-beeldsjes heisj de Wiegert. Dae naam ies ntsjtange oet wiengert, wiengaard. Later ies 't zjwumbad  in de Oastergats daonao geneump. Vreuger woort in Valkeberg op smmige plaatsje wien verboewd. Of dae te drinke waor, drf iech neet te zgke. Me zouw kinne zgke: es dae good waor gewae, dan sjtinge de wiensjtruuk noe nog.
De Hovetsjtraot tsje Berkelsjtraot en zgk mer Hotel Vnke weurt de Naovend geneump. Hie haet 'n grote boerderie, 'ne haof, haovet gelege. De -n van gen haet ziech aan haof geplek woadoor gen naovend ntsjtange ies.

 

Nog mi vlt te leze op de Limburgse on-line-encyclopedie: Wikipedia:

 
Wikipedia-encyclopedie: (li.wikipedia ies 'n gratis en vrie encyclopedie op internt,  gesjreve in de diverse Limburgs dialekte.  
Hie volge 'n paar veurbeelde, die in 't Valkebergs zint gesjreve
.

 

*Valkeberg  
*
Oud-Valkeberg 
* Sjin op Geul   
* Sjoanbrn  
* Sjtrch
* Berg  
* Terbliet  
* Vilt
* Houtem  
* St. Gerlach 
* Vroenhof 
* Sjtraobaek 
* Brokem
* Geulem
* Sub  
* Iezere
* Termaar  
* de Geul
* Gulpe
* Mergraote
* 't Roet ('t Rooth)    
* Ingber
* Wielder (Wijlre)
* Raor 
* Voelender 
* Kunder (Kunrade)
* Ranzel (Ransdaal)
* Nut   
* Tersjtraote   
* Griezegrbbe  
* Hunnekem  
* Hlsberg   
* Aolbaek   
* Mechele     
* Ipe
                          
* Brnk
*
Kroedwsj

* Limburgse vla
 




 

 

Link nao de ganse categorie gesjreve in 't Valkebergs op Wikipedia

 

  

nao veldeke-valkeberg-heim

veldeke-valkeberg