Taal-dialek-sjtreektaal

Taal of dialek?
Taalkundig gezeen ies d'r gein versjil tösje taal en dialek!
Eder haet grammatica en lexicon. (woordenschat)
Enigste versjil: de sjtandaardtaal ies volledig gedocumenteerd (ANS = Algemene Nederlandse Spraakkunst)

In 1997 kreeg 't Limburgs dialek de officieel sjtatus van sjtreektaal.
Toen kaom d'r 'ne Raod veur 't Limburgs en 'ne sjtreektaalfunctionaris.
(mèt o.m. de bedoeling um de Limburgse dialekte te promote, te ónderwieze, te besjtudere).

't '''Valkebergs''', sjpreek oet "Vallekeberregs", ies ein van de Limburgse dialekte, dat gesjproke weurt in Valkeberg.
Me deilt 't in bie de Centraallimburgse (in sómmig indeilinge ouch waal de Oas-Limburgse) dialekte .
Ander dialekte binne dezelfde taalgrens of isoglos, (dus mèt 'n geliekende oetsjpraok) zint: 't Gelaens, Pöts, Sjömmerts, Baeks en Hölsbergs.
Valkeberg liek ten zude van de Uerdinger Linie en ten oaste van de Panninger Linie.

t Valkebergs vèlt oetein in twiè (versies) van zien dialek, informeel waal "boete de paorts" en "binne de poorts" geneump.
't "Boete de paorts" haet ao veur oo (paort - poort), ae veur ee (paerd - peerd), i veur ie (ich - iech), u veur uu (luppe - luuppe). Dat boete de paorts 'besjleit 'n groater gebeed es Valkeberg zelf en ies ouch van toepassing op 't dialek wat ze in Vilt, Berg. Sub, Brokem, Geulem en Houtem kalle. 't Dialek van dees dörper versjilt neet ech hièl väöl vanein. Ouch 't plat van Sjin op Geul, 't Sjins, liek op 't Valkebergs, meh dit is al get oasteliker van karakter, zoawie ónder miè dudelik weurt oet 't veurkómme van d'r veur 't mannelik inkelvoud en 't laote valle van de s bie bv maed(s)je, paed(s)je, leed(s)je enz.

Bergs, Brokems, Geulems, Hölsbergs, Houtems, Subs, Vilts
De taal, die gesjproke weurt in de dörper, gehuchte en hun buurtsjappe rónd 't sjtedsje (centrum) Valkeberg, dus: op Vilt, op Sub, op Berg, in Brokem, in Hölsberg, in Houtem en in Geulem liekent hièl väöl op 't Boete de Paorts. Mèt dit versjil: in die gehuchte gebruke ze in plaats van de opvallende ie, oe, oo en uu van 't Valkebergs, 'n i, ó, en de u.
Veurbeelde (Valkebergs-umsjtreke): kies-kis; versjriekelik-versjrikkelik, iech-ich, diech-dich, miech-mich, ziech-zich, ziete-zitte, bies-bis, diet-dit, sjplietsing-sjplitsing, geziech-gezich, sjriek-sjrik, ies-is, nieks-niks, miedig-middig, wiesele-wissele enz. sjtoep/sjtuupke-sjtóp/sjtupke; poep/puupke-póp/pupke, knoep/knuupke-knóp/knupke, bloom/bleumke-blóm/blumke, óndersjte-undersjte; luup-lup (lip); zuuster-zuster, puzel-puzzel, truuk-truk, ruupsj-rupsj, Suub-Sub.

10 kènmerke van bekans alle Limburgse dialekte
mèt Valkebergse veurbeelde:

1 groate variatie aan klinkersj
    neve de Nederlandse klinkersj ( a, aa, o, oo, u, uu, i, e, ee) haet 't Valkebergs
    oa (sjoan, sjoal); iè (kiès, twiè); ao (maon); uè (kuèl, duèske); äö (sjäöp)
mètklinkersj: sj (sjaop, flesj); zj (zjwumme, zjwaasj); gk (zègke, hègke)

2 Toantaal: de oppositie: sjleiptoan            sjtoattoan
    wies (wijs=slim)                                    wies (wijs=melodie) -         wies (iech wies = ik wist)
    ouch (ook)                                             oug (oog)
    graaf (graf)                                          graaf (graaf)
    erm (arm zn/bn)                                   erm (arm zn/ bn)
    zeve (7)                                                zeve (zeven ww.)
    sjoon(schoen)                                      sjoon (schoenen)
    waeg (weg)                                          waeg (wegen)
    knien (konijn)                                       knien (konijnen)

3 de zachte 'g':
       die weurt ouch in Vlaanderen en Brabant gebruuk.

4 t-deletie:
        nacht> nach, nachte; zach, zachter; leech> leechte
   n-deletie:
        zeven> zeve; dromen> druime, druimentaere; lachen, lache, lachentaere

5 drie woordgeslachten:
        mannelijk:       fiets (eine fiets; miene fiets; dae fiets)
        vrouwelijk:      taofel (ein taofel; mien taofel; dien taofel)
        onzijdig:          water (e water; mie water; 't, dat water)

6 bie bep. mièvoudsvörming en verkleinweurd: umlaut
        sjaop: sjäöp, sjäöpke; pot: pöt, pötteke

7 assimilatie
    regressieve p>b ; t>d
       sjtoep(b)aaf; sjtraot(d)op;
       hae wachde (hij wachtte); zie sjtopde (stopte); sjtaakde (sjtaakte); plaatsde (plaatste); kookde (kookte)enz.
progressieve d>t
       op te (de) mert; geis te (doe)

8 wederkerend voornaamwoord
    Wils doe miech dat hole; höbs doe miech de taofel gedèk?

9 verandering van de sch in sj
    school- sjoal; schaats- sjaats; schat- sjat

10 s+ mètklinker weurt sj
    straat- sjtraot; stro- sjtruè; slapen- sjlaope; smeren-sjmere; stoten- sjtoate; snaren- sjnaore

Historie
In 1928 maakde Theodoor Dorren 'n woordelies van 't Valkebergs. In 1967 woort de Veldeke-krink Valkeberg opgeriech.
De Sjtiechting Vallekebergse Dieksjonaer ies allewiel bezig mèt 'ne dieksjonaer, dae in 2010 zal versjiene.

Valkebergse dialekliteratuur
* 't Ouds bekènde sjtök, dat in 't Valkebergs (sjpreek oet: Vallekeberregs) gesjreve ies, sjteit in 'n beukske oet 1886 mèt de titel ''Langs de Geul''.
't Beukske ies gesjreve door J.Hobbel oet Rotterdam en 't besjrief de umgeving van Valkeberg. 't Sjtökske in 't plat hèt ''De Sjtumbös''. 't Ies neet zeker of Hobbel dat zelf gesjreve haet.

Dialekbeuk
* ''Woordenlijst uit het Valkenburgsch plat'' door Theodoor Dorren in 1928, De ièrsjte drök versjeen in de jaorgeng 1917 en 1918 van de Publications de la Société historique et archéologique dans le Limbourg. Heroetgaaf in 1994.
* De Chinezen van Nederland, opsjtèlle euver 't Limburgs, door Jan Notten
* ''Rierank'', bloomlezing proza en poëzie, oetgegeve in 1992, diverse sjrieversj en diechtersj, oetgegeve door Veldeke-Valkeberg
* Diverse verhaole en gediechte in de bloomlezing Mosalect van Veldeke-Limburg in 1975

Periodieke blaar, die gans in 't Valkebergs oetgegeve weure of zin:
''Oos Heim'', maondelikse dialekpagina in 't weekblaad 't Gezètsje. (Van ca 1970-1980)
''De Mirliton'', jaorliks carnavalsmagazine van cv de Mirlithophile
'''t Maske'', jaorliks carnavalsgezètsje
''Veldeke-Valkeberg-jaorbeukske'', jaorliks vanaaf 2000, door Veldeke-krink-Valkeberg
Sjtökskes plat 2007, beukske door Els Diederen, oetgegeve door Veldeke-krink-Valkeberg
Sjtökskes plat 2, 2008, beukske door Els Diederen, Jan Notten, Henk Thewissen, oetgegeve door veldeke-krink-Valkeberg

Gedeiltelik in 't Valkebergs
* Diverse artikele en verhaole in 't ''Veldeke-orgaan'' van Veldeke-Limburg
* Artikele, verhaole en gediechte in 't Gezètsje, weekblaad
* Artikele, verhaole en gediechte in Heuvelland-Actueel, weekblaad
* Artikele, verhaole en gediechte in Geulrand, kwartaalmagazine (van 1982-1990)
* ''Wat de boer neet kint'', gezèkdes en oetdrökkinge, verklaoring in 't Nederlands door Henk Thewissen in 2004.
* ''Limburgs etymologisch woordenboek'', weurd in 't Valkebergs, verklaoringe in 't Nederlands, door Henk Thewissen, in 2005

Zuug sjrieversj en diechtersj in 't Valkebergs e.u.

Zuug verhäölkes en gediechte/versjkes van cursiste van de Basiscursus Leze en sjrieve