Veldeke-krink-Valkeberg en umsjtreke
Lies van sjpellingteikes veur ’t Valkebergs (2003) >>Download (8 pag.A4)<<
Alle sjpellingteikes, die in ’t Valkebergs gebruuk were, zin ingevöld in de tabel. Mèt Valkebergse veurbeelde.
Onder aan de pagina sjteit 'n Valkebergs woordebook, mèt etymologische aanteikeninge, oet 2005!
A KLINKERSJ EN TWIÈKLANKE V A L K E B E R G S
kort
lank
mèt naosjlaag
è, j of wtwièklank
dalendie (Ned. Piet)
Valk. kiesie (Limb. kieke)
Valk. pieliej Valk. riej ‘rijd’
i (Ned. kip)
Valk. kis, rink,
è (Frans mais)
Valk. lès, bèd
e (Ned.pet)
Valk. flesjee (Ned. beest)
Valk. weeg ‘wieg’
e Valk. sjpele
ae Valk. zaegiè Valk. kiès,
ièj Valk. twièje
ièw Valk ièw
eej Valk. leej, reej ‘leed, reed’
aej Valk. traej
’voetstap’
ej Valk. iech wej ‘ ik waai’
ei (Ned. plein)
Valk. zeip (lank)
(Ned. wei)
Valk. Lei (kort)uu (Ned. minuut)
Valk. buuluu Valk. kruus)
u Valk. nujeuuj Valk. buuj
u (Ned. Put)
Valk. un ‘ui’
ö (Duits Köln)
Valk. vösjeu (Ned. deur)
Valk. meule,
beuk mv.v. book ‘boeken’
äö (Frans freule)
Valk. sjäöpuè Valk. kuèl
euj Valk: bleuj
ui (Ned. ui)
Valk. sjpruitsoe (Ned. koe)
Valk. loetsjoe (Ned. voeren)
Valk. hoes ‘huis’oew Valk moew
’mouw’
ó (Ned. hotel)
Valk. kómp, zónoo (Ned. boot)
Valk. book
o Valk. kroteooj Valk. blooj
gooj
o (Ned. Pot)
Valk. lochao (Frans corps)
Valk. maonoa Valk. doas,
oaj Valk. roaj
aoj Valk. braoj ‘braad’)ou Valk. oug (kort)
Valk. knoup (lank)a (Ned. kat)
Valk. Tasaa (Ned. maar)
Valk. daak ‘dak’
a Valk. vare ‘rijden’aaj Valk. begaaj
aj Valk. baj
’paardje’au (Ned. pauw)
Valk. hauf
‘half’)e of ‘ = klinker zónder klemtoan die’s te huèrs in de, m’n, ‘t, ‘ne
Ou en au
Ou weurt gebruuk es ’t Nederlands equivalent ouch mèt ’n ou of oo gesjreve weurt. bv.hout> hout;
kous>kous; oug> oog; ouch> ook; rouk> rook; knoup>knoop; zoum>zoom; boum> boom; sjtoum>stoom
Au weurt gebruuk es ’t Nederlands equivalent ‘n au haet of mèt al weurt gesjpeld.bv. pauw, blauw, paus,
klauw, haus>hals; hauf>half; kauf> kalf; paume>palm (buxus); zauf> zalf.
B MèTKLINKERSJ V A L K E B E R G S
sjtumloas
sjtumhöbbend
mèt mouillering (j weurt aangeplek)
p
t
k Valk. brök, wèkb
d
gk (Duits:sagen)
Valk. brögke; zègke *
h
f
s
hv
z
g
sj, zj
(Ned sjaal, sjofel,sjezen)
Valk. sjoan ‘schoon’, flesj,
Valk. zjwoar ‘zwaar, zjwaegel,
m
n
ng
l
r
j
w
* gk
Sjtumhöbbende gk weurt allein miede in ein woord gebruuk. (Dao huèrs se ze ouch) bv. zègke; lègke; ligke;
brögke; mögke; rögke; hègke; wègke. Es se op ’t eind van dees weurd de gk in k huèrs verandere, weurt dat
ouch zoa gesjpeld: ich zèk, lèk, lik; brök, mök, rök, hèk, wèk.* nk – ngk
de mètklinkercombinatie ngk weurt gesjpeld es nk bv. krenkelek, keuninklek, krink behalve in de
3e pers. inkelvoud van werkweurd mèt ein sjtam op ng. Bv. zinge- hae zingk; hange-hae hingk, verlange- zie verlangk
bringe-bringk;Geliek aan ’t Nederlands…
* t of d aan ’t ing van weurd:
Es ‘n woord aan ’t ing ’n d haet, blief die in ’t plat ouch sjtoon ouch al huèrs se ‘n t . Vb tand, good, hónd, bèd,
paad, noad (nood), noat (muzieknoot), gehuèrd, verbrand
* Sjrief in ’t plat ouch noats dubbel oo, aa, ee, uu es dat in ’t Nederlands verkièrd ies. Dus zoa moet ‘t: moder,
blome, bloze, vader, bane, pere, bure, sjure, nuje.* Ouch de reigel ‘3e pers.inkelv. sjtam +t’ ies van toepassing in ’t plat.
Dus: Hae weurt. ‘t Verandert. Zie gebièrt. Al(les) verbrent. Hae sjödt in.
* de klinker zónder (klem)toan e of ‘ weurt neet gesjpeld:
tösje de r en m bv. erm, werm, sjerm, derm (arm, warm, scherm, darm)
tösje de r en g bv berg, erg, mörge, zörg (berg, erg, morgen, zorg)
tösje de l en f bv. èlf, twelf, zelf (elf, twaalf, zelf)
tösje de l en k bv balk, mèlk, wolk, valk (balk, melk, wolk, valk)
tösje de r en k bv kèrk, wèrk ,sjterk, verke, sjnörke, körke (kerk, werk, sterk, varken, snurken, kurken)
tösje de l en m bv film, helm, sjerm (film, helm, scherm)Good: ‘n hoes , ‘ne boum, ’t fiès
(fout: un hoes, unne boum, ut fiès)
Good: m’n kind, m’ne zoon; d’ne jas; g’n hoes.
(Fout: mun kind; munne zoon, dunne jas, gun hoes* Liènweurd of vraem weurd oet bv. ’t Ingelsj, Frans of Nederlands weure in ’t Valkebergs zoa väöl
meugelek in de oarsjprónkeleke sjpelling gesjreve es hun oetsjpraok dezelfde ies es in ’t Nederlands.
(Vb: televisie, cirkel, receptie, videorecorder, cd, laptop, dictionaire, militair, bureau, tableau, service,
januari, president, deputé, file, cursus, circus, chef, chirurg, atelier, computer, tank, dealer, etui.
Exame, maile, delete, chatte (zónder de eind-n) enz.
Allein es de oetsjpraok sjterk geit aafwieke en verlimburgse weurt dat in de sjpelling aangepas.
Bv mesjien (machine); verinnewere (ruïner); frikkedel (fr. fricandel); gezèt (fr. gazette); medalje (fr. medaille)2 Veurbeelde van Valkebergse weurd mèt ón-Nederlandse klinker
de è
’t Teike è geuf de klank aan dae veurkump in de volgende Valkebergse weurd:
gezèt krant
hèk, hèkker hek, hekken
hègke hagen
mèt; mee
lès les
internèt ; internet
kèrk kerk
kètting ketting
kingerbèd kinderbed
lègke leggen
lètter letter
oplètte opletten
sjtèlling stelling
versjèt vork
vèttig vettig
vingerzètting vingerzetting
wèrke werken
zègke zeggen
zès zes
zètte zetten
tèlle tellen
mèlk melk
de ö
’t Teike ö geuf de klank aan dae veurkump in de weurd:
blötsj beurse plek, deuk
gelök geluk
bös bus
bösj bos
brök brug
brölle brullen
döl dol
dörp dorp
drök druk
gedöld geduld
gölle gulden
götsje gieten, hard, regenen
höbbe hebben
insjödde inschenken
Kölle Keulen, Duutsj:Köln
körf korf,mand
körk kurk
lödder ladder
lös lust
löss löss, klei
mök mug
mörge morgen
mösje mussen
nörges nergens
örges ergens
plökke plukken
pölle pullen, kippetjes
rös rust
röste rusten
sjnörke snurken
sjöld schuld
sjöp schop
sjötterie schutterij
sjtöbbe stoffen
sjtörf (jij, hij, zij) sterft
sjörgskar kruiwagen
tösje tussen
völle vullen
wörm worm, wormen
wösj bos bloemenkruiden
zökke sokken
zölder zolder
zölle zullen
zörg zorg
de ó
’t Teike ó geuf de klank aan dae veurkump in de volgende weurd:
bónt bont
dóm dom
zón zunneke zónne
gezónd gezond
jóng jungske jónges
jónge vos jónk vöske jóng vöskes
jónk jong
blóm blumke blómme
bónt bont
blónd blond
nónk nunkske nónkes
grónd grond
pónd pundsje pónde
ónder onder
ónzin onzin
mónd munneke mung
kónt kuntsje kónte
klónt kluntsje klónte
kómme komen
rónd rond
sjtóm stom
dónder dunderke dóndersj
wónder wunderke wóndere
de ae
’t Teike ae geuf de klank aan dae veurkump in de volgende weurd:
(tösje häökskes (……..) sjteit ein ander Valkebergse oetsjpraok.)
aete (ete) eten
babbelaer snoepje
baek (beek) beek
bae (je) bidden
baejentaere biddend
baer beer
bazelaer aanhoudend kletsend persoon
blaere zeurend huilen
vaeg temperamentvol meisje-vrouw
gael, gaele geel, gele
gaer raag
gewaer (geweer) geweer
hae hij
haer heen
kael (keel) hals
kael (keel) kerel
kaels kerels
kaere (kere) met bezem, borstelen, poetsen
kaersjmes (keersjmes) kerstmis
kaerts (keerts) kaars
kaertsje (keertsje) kaartje
knaersje (kneersje) knarsen
laeg leeg
laepel (lepel) lepel
laer leer, leder
laeze (leze) lezen
maedsje meisje
maelder (meelder) merel
mael meel
maete (mete) meten
paedsje paadje, weggetje
paer peer
paerd (peerd) paard,
paerd paarden
pilaer (pileer) pilaar
raege (rege) regen
saer sedert
sjael (sjeel) scheel
taer teer
vaege vegen
vaem textiel draden
vaerdig klaar, af
vaer veer
vrae vrede
vraem vreemd
waeg (weeg) weg (straat)
waeg wegen (mv weg)
waek (week) week
waer weer
waerd (weerd) weerd
waereld wereld
wauwelaer bazelaar
zaeg zaag
zaegentaere zagend
zaelke zaaltje, zadeltje
zjwaegel (zjwegel) lucifer
zjwaer zweerde äö
’t Teike äö weurt gebruuk veur de klank dae veurkump in de volgende weurd
(tösje häökskes (……..) sjteit ‘n ander Valkebergse oetsjpraok).
äöveke oventje
äövendsje avondje
bäögske boogje
bäöke (beuke) hard huilen
bäömke bodempje
bäördsje boordje
bäöre (af)boorden (ww.)
bäörke boortje
bäörsj (beursj) beurs
bekäöring bekeuring
däölke kleine kauw
dräödsje draadje
häörke (hoofd)haartje
häör, häöre haar (pers.& bez. vnw.)
käördsje koordje
käöre keuren, aaien
knäöre hardrijden, racen
kräömke kraampje
läögske laagje
läökske (leukske) gaatje
mäöndsje maandje
mäöneke maantje
mäöntsje maantje
mäötsje maatje
näöldsje naaldje
päölke paaltje
päörtsje (peurtsje) poortje
sjäör scheur
sjnäöre hardrijden
sjäöpke schaapje
täöfelke tafeltje
täölke taaltje
väöl veel
verhäölke verhaaltje
verjäördaag verjaardag
wäögske weegschaaltje
wäörd (weurd) woorden
zäödsje zaadje
de ao
’t Teike ao weurt gebruuk veur de klank dae veurkump in de volgende weurd
(tösje häökskes (……..) sjteit ein ander Valkebergse oetsjpraok)
baog bäögske bäög
baom bäömke bäöm
baor boor) bäörke bore
baord (boord) bäördsje baorde
baove (bove) boven
belaove beloven
besjaot besjäötsje, besjaote nootmuskaat
blaor bläörke blaore
draod dräödsje dräöd draad
gaon gaan
gebaore (gebore) geboren
gedaon (gedoon) gedaan
gevaor geväörke gevaore
haoknaold haoknäöldsje haoknaolde
jaor jäörke jaore
kaord käördsje kaorde
keplaon keplaäönsje kepläöns
kaore (kore) koren (gewas)
kaoker (koker) käökerke kaokersj
klaor klaar, zuiver
kraom kräömke kräöm
laog läögske laoge
laote laten
laok (look) läökske laoker
maol maal
maoge mogen
maondeg maandag
maond mäöndsje maonde
maon mäöntsje maone
maot mäötsje maote
nao na, naar
naod näödsje näöd
paol päölke päöl
paort (poort) päörtsje paorte
portaol portäölke portaole
praote praten
raod räödsje raode
raoje raden
sjaop sjläöpke sjlaope
sjlaope slapen
sjtaol sjtäölke sjtaole
sjtaon (sjtoon) staan
sjtaot sjtäötsje sjtaote
taore (tore) täöreke taores
verlaote verlaten
vraog vräögske vraoge
waog waoge wäögske waoge
waord (woord) wäördsje wäörd
zaod zäödsje zaodde iè
’t Teike (i mèt naosjlaag) weurt gebruuk veur de klank dae veurkump in de volgende weurd
biès beest
bekière bekeren
brièmsjtroek braamstruik
drièje draaien
fiès feest
gebière gebaren, belangstelling tonen
gehièl geheel
gerièmsj geraamte
ièr eer
hièl heel
hièr heer
hièring haring
ièrsjte eerste
ièw (ièf) eeuw
jièmere jammeren
kesjtièl kasteel
kière omdraaien
kiès kaas
krièje kraaien
lièw (lief) leeuw
lièg, lièger laag, lager
liène lenen
lière leren
lièrling leerling
mièje maaien
miè meer
mièw meeuw
nièje naaien
nièmesjien naaimachine
nuujsjièrig nieuwsgierig
sjièm schaduw
sjièr schaar
sjniè sneeuw
sjprièw spreeuw
tièn tien
tiène tenen
twiè twee
verkièr verkeer
vièrtièn veertien
viè vee
zièje zaaien
ziè zee
de oa
’t Teike (o mèt naosjlaag) weurt gebruuk veur de klank dae veurkump in de volgende weurd:
bloat bluètsje bloate
boan buèntsje boane
broad bruèdsje broajer
doas duèske doaze
groat groot
kentoar kentuèrke kentoare
koad kwaad
koalef kuèlefke koalever, moestuin
koar kuèrke koare
kroan kruèntsje kroane
load luèdsje
loan luèntsje loane
mieljoan miljuèntsje mijoane
noad nuèdsje noade
noat nuètsje noate (muziek)noot
pesjtoar pesjtuèrke pesjtuèrs
poat puètsje puèt
potload potluèdsje potloajer
road rood
roas ruèske roaze
sjoal sjuèlke sjoale
sjoan mooi
sjoat sjuètsje sjuèt
sjtoat sjtuètsje sjtoate
toaj tuèjke toaje wijf, scheldwoord voor brutale vrouw
toan tuèntsje toane toon
vioal viuèlke viool(snaarinstrument)
vioale
vioal viuèlke vioale viool (bloem)
woarheid waarheid
woarum waarom
zoa zo
zjwoar zwaarde uè
’t Teike (u mèt naosjlaag) weurt gebruuk veur de klank dae veurkump in de volgende weurd
bruèdsje broodje
buèneke boontje
druèg droog
duèske doosje
gruètsj trots
huègde hoogte
huère horen
kuèl kool
kuèrke koortjekruèntsje kroontje
luèter zeepsop
nuèdig nodig
nuètsje muzieknootje
puène kussen (zoenen)
oetnuèdiging uitnodiging
ruèske roosje
puètsje pootje
sjuètsje schootje
sjtruè stro
sjtuère storen
sjuèlke schooltje
truèste troosten
tuène (ww.) tonen, laten, zien
tuèntsje toontje
vluè vlooien
viuèlke viooltje
3 Veurbeelde van Valkebergse weurd bie mièklank:ej iech wej, zjwej ik waai, zwaai
iej ich riej ik rijd
eej iech reej, leej ik reed, leed
aej iech baej; traej ik bid, trap
ièj iech zièj, nièj ik zaai, naai
èw ièw, mièw, lièw eeuw, meeuw, leeuw
uuj buuj, nuuj, luuj, bui, nieuw, menigte mensen
euj bleuj, greuj, breuj bloei, groei, broei
ooj blooj, gooj iech (ich) blooj; ’n gooj vrouw
oew troew, moew, loew trouw, mouw, luid (klokken)
oaj toaj, roaj, koaj wijf, rood, kwade
aoj iech braoj, iech raoj ik braad, ik raad
aj baj klein paardje
aaj iech begaaj miech ik bevuil mij (te buiten gaan aan)
4 Veurbeelde van Valkebergse weurd met gk
Miegke (migke) wittebroden
briegke (brigke) bakstenen
hègke hagen, heggen
mögke muggen
bagke biggen
rögke ruggen
brögke bruggen
sjogkele schommelen
miegkele (migkele) kaarten schudden
zegke zeggen
lègke leggen
ligke liggen5 Ein paar veurbeelde van de Valkebergse weurd mèt de teikencombinatie sj
sjäöp schaap
sjièr schaar
sjeep (sjaep) schip
sjere (sjaere) scherensjlum slim
sjloom sloom
sjlank slank
sjlaope slapen
sjmiek (sjmik) zweep
sjmaal smal
sjmoutwörmke lieveherenbeestje
sjmeed smidsjtum stem
sjtein steen
sjtraot straat
sjterk sterk
flesj fles
vösj vis
bösj bos
mösj musblötsj bluts
mötsj muts
loetsj (lótsj) fopspeen
gruètsj trotskroasjel kruisbes
zjwaasj spekzwoerd
sjildersj sjniedersj
sjörgersj sjniejersj
sjöttersj sjoerdersj
sjlechtersj sjtekersj6 Veurbeelde van Valkebergse weurd mèt de teikencombinatie zj
zjief-zjaf rommeltje
Zjeng jongensnaam
miezjele soort kaartspel
zjwaasj spekzwoerd
zjwaer zweer
zjwegel (zjwaegel) lucifer
zjwaam rook
zjwumbad zwembad
zjwumme zwemmen
zjwaak zwak
zjwungel zwengel
zjweje zwaaien
zjwerm zwerm
zjwiere zwieren
zjwere (zjwaere) zweren
zjwiek (zjwik) dansvloer
zjweite zweten
zjwungel zwengelzjeloes jaloers
Neet allein de weurd en de sjriefwies zint belangriek bie 't kalle en sjrieve van "plat"
meh ouch 't toepasse van veural de eige Limburgse grammatica!Zoa haet 't Limburgs, hie 't Valkebergs, drie woordgesjlachte:
De lidwoorde, persoonlike veurnaamweurd, beziettelike veurnaamweurd en aanwiezende veurnaamweurd:
de, e, 'n, 'ne, die, dees, dat, dit, dae, deze, dizze, dien(e), zien(e), oos-oze, häör(e) en eur(e) were toegepas afhankelik van 't woordgesjlach.
* de, 'n, 'ne, die, dees, dien(e), häör(e), oos-oze, eur(e) = vrouwelik
* de, d'r, 'n, d'n, dae, deze, dizze, diene, ziene, oze, eure = mannelik
* e, 't, 'n, dat, dit, dien, zien, häör, oos, eur = ónziejig <br>
Es platkallersj veule v'r meistal 't '''woordgesjlach''' vanzelf aan, meh door de Hollandse invlood weurt dat veural veur de vrouwelike weurd ummer lestiger. Hie 'n '''ezelsbrökske''': bie twiefel:
* op n vrouwelik woord volg die of dees.
veurbeelde:
De of 'n taofel, die sjteit in de kamer. ''Dees'' taofel ies van hout. De, of 'n vrouw, die ies jónk. De of 'n gerdien, die hingk veur de vènster. Of: dees, zien gerdien, häör gerdien, eur gerdien hingk veur de vènster.
* bie 'n mannelik woord volg ''dae'' of ''deze'' .
Veurbeelde: De fiets of 'ne fiets ies nuuj. De man of 'ne man leus e book. De waeg of 'ne waeg löp nao Valkeberg. Of ''dae, dizze, deze'' fiets, man, waeg. <br>
Dus: ''Deze'' fiets, ''dae'' löp lekker. Dae /deze / dizze man wèrk in de gaard. Dae /deze /dizze waeg ies aafgesjlote. In de oastelike dialekte ies ''d'r'' (nog) 'n mannelik lidwoord. D'r man, d'r fiets, d'r waeg.
* bie ónziejig woord volg ''dat''.
veurbeelde e, 'n of 't bèd; e, 't of 'n kind; 't, e of 'n huuske
Dus: 't Bèd ''dat'' ies opgemaak. e Kind, moet besjermp were, veural es dat nog klein ies. 't Huuske, dat pas gesjilderd waor, sjteit noe in brand.
't Bievooglik naamwwoord ies ouch aafhankelik van 't zelfsjtendig naamwoord. Dit weurt verboge
Lèt op de toevoging van de e bie e mannelik woord.
Veurbeelde: 'ne Hoag''e'' fiets; 'ne lang''e'' man; 'ne brei''e'' waeg.
Diene fiets, ziene fiets, häöre fiets, oze fiets, eure fiets.
Bie 'n vrouwelik woord kump sóms waal 'n e debie en sóms gein e debie (Dat hingk van de bvnw-woordklasse aaf en dat moes se aanveule...).
Veurbeelde: 'n Hoag en 'n houte taofel; 'n dieke en 'n klein vrouw; 'n lang gerdien en 'n korte gerdien; 'n zjwarte haor en 'n gries haor.
Samesjtèlling : Els Diederen, Veldeke-Valkeberg 2003-2009 ©
De sjpelling van de weurd in 't Valkebergs vingk geer ouch in 't:
"Limburgs etymologisch woordenboek" (Woa kómme oos Limburgse weurd vandan?)
van dr. Henk Thewissen oet Valkeberg
ISBN 90-8103-131-7 (oetgaaf 2005)
Bie eder dialekwoord sjteit, zoa wied es dat meugelik ies, de etymologische beteikenis ofwaal woa 't woord vandan kump.
veldeke-valkeberg
op
klasjeneer mèt!
veldeke-valkeberg
©
laesplenkske
oetgegaeve door Veldeke-Valkeberg
in 1984
um luuj te helpe bie 't leze en sjrieve in 't plat.
>>klik veur 't virtueel leesplenkske<<
op de website van Els Diederen
>> 't sjrieve van 't Valkebergs dialek<<
door Jan Notten
els diederenwebdesign
